| 1000: Vikingu Bjarne Herjulfson arrin
ekstremitetin veri-lindje te Groelandes.
1025: Mjeku arab Alhazen (965-1039) pohon
se shikimi sigurohet nga rrezet e drites qe formojne
nje imazh ne sy dhe jo nga rrezet e derivuara
nga syri apo pasqyrimet e objekteve, sikurse deri
atehere besohej.
1050: Ne France, duke perkulur nje shufer
nepermjet nje manovelle, lindi balestra, e cila
po te leshohet me nje gure te vendosur mbi te,
ky i fundit i arrin te 300 metrat.
1054: astronomet kineze zbulojne nje yll
te ri; eshte supernova, e njohur me 1967 si ylli
i pare pulsues qe i jep origjinen Crab Nebules
ne grup-yjesine e Demit.
1066: u vezhgua nje komete e madhe.
1180: Ne France u ndertua mulliri i pare
qe punonte nepermjet; anglezi Alexander Neckam
(1157-1217) pershkruan aftesiene orientuese te
gjilperes magnetike.
1194: udhetare viginge zbulojne ishujt
Svalbard
1202: matematikani Leonardo Fibonacci duke
shkruar librin e tij «Liber Abaci», i prezanton
gjithe Europes numrat arabe.
1228: filloi ne Angli, nxjerrja dhe perdorimi
sistematik i karbonit.
1249: anglezi Roger Bacon pershkruan zyzet
si mjet mbrojtes per syte dhe prezanton pluhurin
e perdorur ne plumba, e cila ne Kine kishte nje
perdorim teper antik.
1252: Alfonso X nga Castiglia publikon
«Tavole Alfonsine», qe i sjellin motivet planetare
me nje precizion me superior se ato te arritura
Tolomeo.
1269: francezi Pélerin de Maricourt pershkruan
polet magnetike.
1291: ne Venezia lindin pasqyrat me xhama.
1300: alkimisti Gerber pershkruan acidin
sulfurik.
1316: Mondino de Luzzi ndan organet kadaverike
dhe publikon librin e pare te anatomise.
1335: oret mekanike filluan te vihen ne
pune nga mekanizma peshuese, dhe filluan te vendoseshin
neper kulla per te sherbyer si ore riferuese zyrtare
e krahinave te vecanta.
1346: shfaqen topat ne nje konflikt franko-angleze.
1403: dyzet dite per te shmagur perhapjen
e murtajes ne Venezia; njihet koncepti mbi semundjet
ngjitese.
1427: portugezi Diego de Sevilha zbuloi
ishujt Azzorre
1435: gjermani Johann Gutenberg zbuloi
shkronjat e levizshme dhe beri te mundur revoluzionin
kulturor te shtypit.
1436: Leon Battista Alberti teorizoi tekniken
e prezantimit te vizatimeve.
1450: perhapet perdorimi archibugio (arme
antike), e para arme zjarri e perdorshme vetem
nga nje ushtar.
1451: Niccolò Cusano zbuloi lentet konkave
(diverguese); deri atehere ishin perdorur vetem
lentet converguese.
1472: Johann Muller mati rrugen e dukshme
ne nje komete.
1487: Bartolomeo Diaz arriti ne ‘Capo di Buona
Speranza’, ekstremiteti me meridional ne Afrike.
1492: udhetimi i pare i Kristofor Colombo;
do te coje ne zbulimin e Amerikes.
1495: mjeku Girolamo Fracastoro pershkroi
sifilizin ne nje mbartes.
1497: portugezi Vasco da Gama arriti ne
Indi pasi kaloi nga ‘Capo di Buona Speranza’.
1502: Amerikani Vespucci zbuloi se India
e Kristofor Colombo nuk ishte gje tjeter vecse
nje kontinent i ri.
1504: shpikesi gjerman Peter Henlein prezantoi
oren e xhepit duke aplikuar nje nderthurje ingranazhesh.
1523: portugezi Ferdinando Magellano perfundoi
udhetimin e pare rrotullues perreth Tokes.
1535: Niccolò Tartaglia gjeti menyren e
zgjidhjes se ekuacionit te grades se trete.
1542: Francisco de Orellana gjeti burimet
e Rios se Amazones.
1543: Niccolò Copernico, ne prag te vdekjes,
publikoi «De revolutionibus Orbium Coelestium»
ku nepermjet sistemit eliocentrik (dielli ne qender)
i kundervihet sistemit tolemaik (gjeocentrik=
toka ne qender); mjeku belgo-hollandez Adrea Vesalio
themeloi anatomine moderne duke korigjuar ne nje
liber me shume se 200 gabime te Galileut.
1545: Geronimo Cardano prezantoi numrat
negative dhe zgjidhi ekuacionet e grades se katert.
1551: publikohen Tabelat Trigonometrike
te Georg von Lauchen, i mbiquajtur Retico; dhe
Tabelat Planetare te Reinhold.
1552: anatomisti Bartolomeo Eustachio zbuloi
ne vesh “kanalin” qe mban dhe emrin e tij. (Kanali
i Eustakut qe realizon komunikimin e veshit me
pjesen e siperme te faringut.)
1568: Gerhard Kremer zbuloi projektuesin
cilindrik qe mundesoi vizatimin e hartave gjeografike
qe perdoreshin dendur ne udhetime detare.
1572: Tycho Brahe vezhgoi nje supernova
per 485 dite, nga Nentori i 1572 deri ne Mars
te 1574.
1581: Galileo Galilei zbuloi periodicitetin
e lavjerresit. 1582: hyri ne perdorim kalendari
Gregorian.
1583: hollandezi Simon Stevin zbuloi qe
presioni i nje lengu eshte i pavarur nga forma
e mbajtesit te tij.
1589: Galileo perfundoi eksperimentet e
tij mbi reniet lire te trupave, duke kundershtuar
Aristotelin.
1590: lindi mikroskopi i thjeshte, me nje
lente te vetme.
1591: u futen per here te pare simbolet
algjebrike.
1592: Galileo zbuloi termometrin me uje.
1596: Ludolf van Ceulen vendosi nje vlere
me ekzakte te numrit Pi greke qe prezanton raportin
midis rrethit dhe diametrit.
1600: anglezi William Gilbert pershkruan
Token si nje magnet sferik.
1608: Hans Lippershey ne Olanda ndertoi
dylbite e para.
1609: Keplero verteton se orbitat e planeteve
jane eliptike.
1610: Galileo aplikon teknologjine e dylbive
ne astronomi dhe publikon zbulimet e tij mbi krateret
e henes, satelitet e Jupiterit, fazat e Aferdites,
njollat diellore, natyren yjore te Rruges se Qumshtit.
1628: William Harvey pershkruan qarkullimin
e gjakut.
1635: Henry Gellibrand zbulon perkulshmerine
manjetike.
1637: Pierre de Fermat formulon te fameshmen
«teorema e fundit».
1643: Evangelista Torricelli shpiku barometrin.
1653: Olof Rudbeck zbuloi vazat linfatike.
1656: Christian Huygens shpiku oren me
lavjerres.
1662: Ligji i Boyle mbi raportin vellim/presion
te gazeve.
1665: Hooke zbuloi qelizat (ne tape).
1666: Isaac Newton kuptoi ligjin e gravitetit
universal dhe vezhgoi spektrin e drites diellore.
1668: Newton shpiku teleskopin reflektues.
1669: Newton dhe Leibnitz, ne menyre te
pavarur, shpikin llogarite integrale dhe ato diferenciale.
1670: Thomas Willis zbulon se te semuret
me diabet kane nje rritje te nivelit te sheqerit
ne urine.
1675: Olaus Roemer mati shpejtesine e
drites.
1676: Antoni van Leeuwenhoek zbuloi mikroorganizmat.
1682: zbulohet seksualiteti i bimeve.
1685: teoria e numrave imagjinare.
1687: Newton publikoi librin «Principi».
1712: makina me avuj e Newcomen
1718: Edmond Halley dokumenton moton e
vertete mbi yjet.
1728: kronometri i John Harrison zgjidhni
problemin e matjes se gjatesive ne det.
1738: Daniel Bernoulli propozon bazen
e teorise kinetike te gazeve.
1744: Euler teorizoi numrat pasardhes.
1745: u shpik Shishja e Leydes (kondesator
elektrik) per te mbledhur energjine.
1747:u zbulua kura ndaj skorbutit.(mungesa
e vitamines C)
1752: rrufepritesja e Benjamin Franklin
1754: zbulohen kristalet karbonike.
1764: makina me avuj e Watt
1766: zbulohet hidrogjeni.
1768: Lazzaro Spallanzani paraqiti mosekzistencen
e gjenerimeve spontane.
1769: Lavoisier themeloi kimine sasiore.
1774: zbulohet oksigjeni.
1779: zbulimet e para ne mekanizmin e
fotosintezes.
1781: William Herschel zbuloi planetin
Uran.
1783: ngritjet e para te mongolfierave
( ballona qe fryhen me ajer te ngrohte)
1790: u paraqit per here te pare sistemi
mates decimal.
1796: Edward Jenner zbuloi vaksinimin.
1798: Cavendish mati masen e Tokes.
1799: kimisti francez Joseph L. Proust
zbuloi ligjin e pjeseve te fundshme.
1800: Alessandro Volta shpiku pilat, derivate
te ujit.
1801: Giuseppe Piazzi zbuloi 'Cerere',
asteroidi i pare.
1803: kimisti John Dalton rizbuloi teorine
atomike.
1811: Amedeo Avogadro hipotizoi se te
gjithe gazet ne kushte te barabarta permbajne
te njejtin numer pjesezash.
1814: zbulohen vijat e spektrit.
1821: Faraday propozon teorine e motorit
elekrik.
1825: lokomotiva e pare me avull.
1827: Ligji i Ohm
1831: Faraday realizoi nje gjenerator
elektrik.
1838: Bessel per here te pare mati largesine
e nje ylli.
1839: lindi fotografia.
1842: zbulohet efekti Doppler.
1846: Le Verrier, Galle dhe Adams zbulojne
Neptunin.
1847: kimisti Ascanio Sobrero shpiku nitroglicerinen.
1848: zbulohet zeroja absolute.
1850: ligji i dyte i termodinamikes.
1854: zbulohet shpina e atlantike (Atlante,
personi mitologjik qe mbante boten mbi shpatulla);
Antonio Meucci realizon telefonin e tij elektrik.
1856: zbulohet njeriu i Neandertal, ne
Gjermani.
1858: Charles Darwin publicon teorine
e evolucionit naturor.
1859: pusi i pare naftenxjerres.
1860: motori me djegje te brendshme.
1862: Pasteur formulon teorine e organizmave
mikroskopike patologjike.
1865: Gregor Mendel propozon bazat e gjenetikes;
Numri i Avogadros; forca elektromagnetike e sintetizuar
ne ekuacionet e Maxwellit.
1866: Alfred Nobel shpiku dinamitin.
1869: Mendeleev zbuloi sistemin periodik
te elementeve.
1873: ekuacionet e gjendjes se gazeve.
1875: qartesohet fekondimi duke vezhguar
nje spermatozoid te hyje ne nje veze.
1876: Graham Bell i ve vulen shpikjes
se telefonit; motore me 4 kohe te Nikolaus Otto.
1877: fonografi i Edisonit (aparat qe
riprodhon zerat e incizuara ne nje disk).
1878: zbulohen enzimat.
1879: drita elektrike.
1885: vaksina e Pasteur kunder terbimit.
1887: eksperimenti i Michelson dhe Morley
nuk arriti te provonte ekzistencene eterit.
1888: Hertz zbuloi valet e radios te parashikuara
nga Maxwell; Galileo Ferraris prezanton ne Akademine
e Shkencave ne Torino motorin e tij me korent
alternativ, me pas iu vu vula nga Tesla i SHBAs.
1893: Freud themeloi psikoanalizen.
1895: Guglielmo Marconi demonstroi se
valet e radios mund te trasmetohen dhe te kapen
ne largesi; Roengten zbuloi rrezet X.
1897: Thomson zbuloi elektronin, pjeseza e
pare e atomit.
1898: Pierre dhe Marie Curie zbuluan elementet
radioaktive Polonio (Po) dhe Radiusin (Ra).
1900: Max Planck themeloi mekanikes se
kuanteve.
1901: Guglielmo Marconi realizon lidhjen
e pare radiofonike ne Oqeanin Atlantik.
1902: kromozonet u perkufizuan si pjese
e pandarshme e trashigimise.
1903: u ngrit nga Toka aeroplani i pare.
(vellezerit Wright)
1905: Albert Einstein publikon teorine
e relativitetit.
1906: Lee De Forest zbuloi valvulen termoelektrike
me tri elektroda qe do te favorizojne te ne ardhmen
teknologjine radiofonike.
1911: Alfred Wegener hamendesoi spostimin
e kontinenteve.
1914: Thomson zbuloi protonin.
1916: Einstein publikoi relativitetin
e pergjithshem.
1921: u zbulua insulina.
1926: u sitemua mekanizmi i vale-matesve.
1927: parimi i papercaktueshmerise nga
Heisenberg. (sipas se cilit, jo te gjithe madhesite
e dukshme mund te percaktohen me perpikmeri)
1928: Fleming zbuloi penicilinen.
1929: Edwin Hubble zbuloi zgjerimin e
universit.
1930: Tombaugh zbuloi Plutonin.
1931: teorema e Goedel.
1932: Chadwick zbuloi neutronin.
1938: Hans Bethe zbuloi reaksionet dridhjeve
nukleare qe i japin burim energjine e yjeve.
1939: dridhjet nukleare; helikopteri i
pare.
1942: pila atomike e Fermit.
1945: bomba atomika me fizion (ndarja
e berthames se atomit nepermjet reakisoneve zinxhir).
1946: Eniac, njeri nga kompjuterat e pare
te programueshem.
1948: u ideua tranzistori.
1952: bomba e pare H
1953: Watson dhe Crick zbuluan strukturen
dyvargezuese te ADN-se.
1954: transplantimi i pare i veshkave.
1957: sateliti i pare artificial; qarku
i pare i integruar i vene ne dispozicion nga Kilby;
publikimi i Fred Hoyle mbi sintezen nukleare te
elementeve te renda ne brendesi te yjeve.
1960: lazeri i pare optik.
1964: u zbulua radioaktiviteti fundor,
prove qe favorizoji teorine e Big Bang mbi origjinen
e universit.
1969: zbritja e pare ne Hene; ne njezet
vitet e ardhshme u eksplorua i gjithe sistemi
diellor nepermjet sondave.
1981: fluturimi i pare nga Shuttle.
1983: Carlo Rubbia zbuloi pjesezet W dhe
Z qe demonstruan teorine e rrymave te dobta.
1987: gjitari i pare i modifikuar gjenetikisht
per te prodhuar lende farmaceutike.
1989: ne Cern (Gjenevra) lindi Bota e
Gjere e Rrjetit qe krijoi mundesine e funksionimit
te internetit.
1997: u klonua delja Dolly.
1998: universi jo vetem qe zgjerohet,
por po rrit dhe shpejtesine e zgjerimit te saj.
2000: u kompletua leximi i hartes gjenetike
njerezore.
|