Është vertetuar nga shkencëtarët që dieta e çdo qenie të gjallë korrespondon me strukturën fiziologjike të saj. Qëniet njerëzore, p.sh. kanë strukturë fiziologjike, funksione trupore dhe sistemin tretës shumë më ndryshe nga ato që kanë kafshët mishngrënëse. Sipas dietës ushqimore që përdorin, qëniet vertebrore mund të klasifikohen në tre grupe: si në mishngrënësa, gjethe e barngrënësa dhe frut ngrënësa. Njeriu nuk ka asgjë të përbashkët me mishngrënësit. Përkundrazi, në çdo pikëpamje është si frutngrënësit dhe i ngjajshëm me barngrënësit. Imagjinoni për një moment një kafshë mishngrënëse si luan, tigër, qen, ujk, mace etj. dhe krahasoni tiparet funksionale të tyre me njeriun dhe do të vëreni ndryshime të mëdha në strukturën trupore e fiziologjike. P.sh. tek njeriu nuk gjenden kthetra dhe dhëmbët e mprehtë të qenit, sikundër tek mishngrënësit. Përkundrazi, tek njeriu dhëmbët janë të barabartë, të rrafshët, me veti për të bluar ushqim e jo për ta copëtuar atë, si tek mishngrënësit. Goja tek njerëzit nuk lëviz lart e poshtë, si tek mishngrënësit, por horizonatalisht. Këtë proces e ndihmon dhe vendosja e dhëmbëve, afër e afër dhe goja përbëhet prej një numër të madh dhëmbësh (32 copë). Tek njeriu gjenden gjëndra pështyme me bazë alkaline të nevojshme për paratretje, sidomos për ushqimet acide, ndërkohë që tek mishngrënësit këto gjendra janë shumë të vogla dhe nuk kryejnë dot funksionin e paratretjes, sepse kjo punë bëhet nga copëtimi i mishit me anë të dhëmbeve të qenit; Gjithashtu, pështyma e mishngrënësve është me bazë acide dhe nuk përmban ptialinë për të bërë paratretje. Mishngrënësit përmbajnë në stomakun e tyre një sasi të madhe acidi hidrochloric për të tretur mishin brut si kocka, muskuj etj., ndërkohë që tek njeriu, kjo sasi ndodhet 20 herë më pak, duke mos arritut dot të ndihmojë në tretjen e mishrave ose produkteve shtazore, sidomos kur ato (mishrat janë në gjendje gjysëm të gatuara, siç pëlqehen nga shumë njerëz. Tek mishngrënësit, zorrët kanë një gjatësi tre herë sa trupi i tyre, ndërkohë që tek njeriu ato kanë një gjatësi 12 herë trupin e tij. Kështu shpjegohet që, megjithëse, shqiponja është mishngrënëse rron gjatë. Sepse, dihet që mishi prishet shumë shpejt, dhe produktet e tij helmojnë rrugët e gjakut, nëse mbeten për një kohë të gjatë në trup. Prandaj mishngrënësit, në përgjithësi dhe shqiponja në veçanti kanë zorrën shumë të shkurtër dhe nuk arihet të helmohet nga kalbja e produkteve të mishit, as zorra as trupi i tyre. Tek njeriu ndodh e kundërta. Eshtë vertetuar se qelizat e fundit të produkteve shtazore, tek njeriu dalin pas 6 ditëve, pra këto “flejnë” për një kohë të gjatë në trupin e tij dhe dekompozimi bëhet në një zorrë prej afërsisht 20 m të gjatë, duke bërë të mundur helmimin e rrugëve të gjakut. Kështu shpjegohet që tek njeriu, një zorrë e punuar në stërmundim për tretjen e produkteve shtazore ose me bazë acide (mish, qepë, kërpudha, hudhra, drogë, cigare etj.) pas të 50-tave fillon të helmojë trupin e vet pastaj trupin e njeriut.

Edhe një veçani tjetër për mishngrënësit. Të gjithë këta gjuajnë në freskinë e natës dhe flenë ditën kur është ngrohtë, duke mos patur nevojë të freskojnë trupin e tyre me anë të djersës, kësisoj nuk kanë ndjerë nevojën e formimit të gjendrave të djersës, sikundër tek njeriu që janë shumë të zhvilluara. Arësyeja e zhvillimit të tyre është se me anë të djersës, njeriu nxjerr helmet e tepërta të trupit, por nëse njeriu konsumon produkte shtazore ose ato me bazë acide të përshkruara më lart, veshkat, mëlcia dhe zorrët nuk arrijnë të bëjnë tretjen e duhur pas një pune të lodhshme 40 vjeçare. Në këto rethana, ai (trupi) detyrohet të nxjerrë më tepër seç duhet, me anë të djerrsës, helmet e veta, duke i sedimentuar ato në lëkurë. Miliona pore në lëkurë ndryshe nga mishngrënësit që nuk i kanë (vëreni lëkurën e lëmuar të tyre) janë të gatshme të mirëpresin këto helme, sidomos kur janë me origjinë bimore, mbasi treten dhe dekompozohen shumë herë më lehtë se ato shtazore. Megjthatë, mesatarisht për 40 vjet, këto pore e kryejnë më së miri këtë funksion, por pasi lodhen nga mbingarkesa me produkte shtazore bëjnë që të lindin sëmundjet e lëkurës si enzema, lebra, hemorroidet etj.

Për sa më sipër, me plot bindje mund të thuhet se njerëzit janë të prerë për të mos qenë mishngrënësa, përkundrazi, mbështetur në fiziologjinë e tyre, strukturën funksionale si në sistemin tretës, gjendrat e pështymës me ptialinë, strukturën e dhëmbëve, gjatësinë e zorrëve, përbërjen acide të lëngjeve në stomak, në milionat e poreve në lëkurë, si dhe në gjendrat e djersës tërheqim konkluzionin se njeriu është i destinuar të jetë jo mishngrënës ose më mirë të themi të jetë stisur nga natyra për të qenë vegjetarian. Këtë e verteton dhe anatomia e stërgjyshëve tanë të cilët për miliona vjet kanë qenë përfshirë në një jetesë, duke ushqyer vehten me fruta, drithra, ara dhe bimë me rrënjë si zhardhok, bizele etj. Natyrën jo mishngrënëse tonën e verteton edhe fakti se, ndryshe nga kafshet mishngrënëse që gjahun e zënë vet, shumica e njerëzve e sigurojnë atë me anën e disa të tjerëve, që përbëjnë një pakicë shumë të vogël, dhe kjo shumicë sëmuret nëse arrin ta bëjë vetë, madje kjo shumicë nuk arrin as të shikojë vrasjen apo therjen e një kafshe, që në gjuhën e populit thuhet se i zë gjaku.

Edhe një veçanti më tepër për mishngrënësit. Këta e hanë prehën e tyre si lëndë të parë, të papërpunuar, ndërkohë që njerëzit duke mos qenë mishngrënës e përpunojnë atë, e skuqin e ziejnë dhe e shijojnë atë me gjithëfarëllojrash erërash e erëzash, aq sa nuk ka më ngjajshmëri me lëndën mishore. Shkencëtarët dhe natyralistët në botë, madje dhe vetë Darvini pranojnë që njerëzit e parë ishin vegjetarianë (bimë dhe frut ngrënësa) dhe gjatë gjithë historisë evolutive të njeriut, kjo karakteristikë nuk ka ndryshuar, sepse vazhdon e njëjta fiziologji, e njëjta anatomi dhe të njëjtat instikte.

KEQKONCEPTIMET MBI MISHIN DHE RREZIQET E TIJ

Pa dyshim, mishi sot përbën një nga produktet më të përdorshëm në konsumimin ditor të shumë popujve në botë, por jo tradicional. E themi këtë se, asnjëherë mishi në historinë njerëzore nuk ka qenë kaq i përzgjedhur, kaq i preferuar dhe kurrsesi në këtë sasi sa përdoret sot. Megjithatë, njerëzit, asokohe kanë përdorur mish, sigurisht jo si sot, por në rrethana të caktuara, në gëzime e festa fitoresh, për theror, në ditë të shënuara, si edhe në rrethana të detyruara, p.sh. gjatë cikleve apo nëncikleve akullnajore.

Madje, për herë të parë, gjuetia ndaj kafshëve datohet rreth mijëvjecarit të dymbedhjetë para Krishtit, kur akullnajat zbresin deri pothuaj në brezat pothuaj tropikal, në sajë të së cilës asgjësohet mbretëria e botës bimore, ndërkohë që kafshët shpërnguleshin dhe shoqëronin ndryshimet klimaterike drejt qendrës së tokës. Me këtë kohë, lidhet siç duket dhe fillimi i përdorimit të mishit, aq më tepër që njihej edhe zjarri. Dhe nuk vonoi shumë, kur pas disa mijë vjetësh filluan të ndiheshin ndryshime në temperamentin dhe karakterin e njeriut homo sapiens, ku pas një sëre mutacionesh, ai, njeriu filloi të mos tutej para luftrave me gjakderdhje, sepse deri diku para luftës së Trojës njerëzit ndesheshin trup me trup pa derdhur gjak. Therja e kafshëve nga mijëvjeçari i dhjetë para Krishtit deri në mijëvjeçarin e tretë solli ndryshim në qëndrimin ndaj gjakut. Kësisoj nisën luftrat e vërteta njerëzore.

Aq e vërtetë është sa në kohët pagane, një numër i madh kafshësh shpalleshin si gjysëm perëndi, emrat e të cilëve filluan të identifikoheshin me njerëzit, princat deri në mbretërit, sa që dhe virtutet e botës njerëzore perifrazoheshin me epitete të marra nga cilësitë e kafshëve. (Rikard zemër luani, etj.). Dhe vetë bibla të kujton se “Ju kam dhënë çdo bimë e çdo pemë që bën fruta që për ju (njerëzit) do të jenë si mish. (Genesis 1: 29). Ky koncept e shoqëroi njerëzimin deri në mes të shekullit të kaluar, kur mishi përdorej me kujdes përsëri në ditë të shënuara dhe në kohë të caktuara. Vëreni me sa kujdes e ka ndërtuar natyra përdorimin e tij. Në janar-shkurt mund të përdorësh mish derri për kaloritë dhe energjitë që jep në kohën e ftohtë të dimrit, mish viçi (jo motak) për periudhën mars-gjysmën e prillit që vazhdon më tej deri në fund të majit me mishin e kecave ose të qengjit, varet nga krahina, me bibat në qershor e kështu me rradhë deri në përdorimin e kaposhave të detit në dhjetor të njohur për yndyrnën e tyre. Të gjitha këto në ditë të shënuara.

Ndërsa në vitet `50, pas krizës dhe pas luftës së dytë botërore, pas vuatjeve të saj, në Amerikë lulëzoi koncepti konsumoni sa më shumë që të ndjeheni të lumtur, si dhe proteinat në produktet shtazore janë shumë më të larta se në ato bimore. Madje, proteinat shtazore janë klasi i parë (first class) dhe ato bimore janë klasi i dytë. Me këtë moment fillon dhe industria e përpunimit të mishit dhe nënprodukteve të tij. Përdorimi i tij përmbysi raportet në dietat njerëzore. Nga maja e piramidës që zinte në ushqimin njerëzor zbriti në bazën e saj, duke spostuar drithrat, zhardhokët, perimet, frutat, madje dhe produktet e detit. Nuk vonoi shumë, kur në shëndetin njerëzor u ndjenë simptomat e para të sëmundjeve të shkaktuara, siç do ta shpjegojmë më poshtë, për efekt të përdorimit të produkteve të mishit. Për herë të parë në historinë njerëzore, njeriu arrin përmasa kaq gjigante në peshë trupore, ku mesatarja e një amerikani, australiani apo perëndimori lëvrin në vlera me tre shifra, mbi 100 kg., aq sa në këto vende në vitet `90 filluan të ndryshojnë përmasat e dyerve të kabinave të telefonit, të ashensoreve, të veturave etj. Ose për herë të parë vërehen në moshë kaq të re (rreth të tridhjetave) sëmundje si ato kardiake, hipertensione, veshkash etj. dhe vdekje po nga këto shkaqe. Ndërkohë që në vitet `70, nga universitete të botës dhe shkencëtarë u vertetua se proteinat e bimëve dhe të pemëve që ka bërë natyra jo vetëm janë të barabarta, por edhe më të larta për nga sasia (familja e bishtajoreve si fasulet, soja, bizelet, bathët, familja e zhardhokëve si patatet etj. kanë deri në dy herë më tepër proteina se mishi) për të njëjtën sasi, por kanë vlera shumë më të larta ushqyese, janë më të asimilueshme, më të tretshme, më të pranueshme dhe mbi të gjitha në ekuivalencë të plotë me kriprat e trupit, duke buruar nga e njëjta baltë. Kërkimet vazhduan më tej. U studiuan popuj që jetonin dhe konsumonin ushqime me bazë mishi ose mishëmgrënësa dhe popuj që jetonin dhe konsumonin ushqime me bazë bimët, perime, frutash ose vegjetarianë. Të dhënat rezultonin të tejskashme. P.sh. eskimezët ose disa fise në siberi japin një jetëgjatësi mesatare rreth 46 vjet, ndërkohë që fise në amerikën qendrore, popuj në himalaje, indi, kinë, amerike latine japin një jetëgjatësi më tepër se 100 vjet, aq sa në moshën e pleqërisë së thellë europiane shumë kush nga këta mendojnë të martohen rishtaz. Rezultati tjetër është se për të njëjtën moshë, le të themi një pleqëri e mesme, një vegjetarian tregon një shëndet vital, 20 vjet më të ri, pa patur ende probleme shëndetsore, ndërkohë që një mishngrënës manifeston sëmundje serioze, apati, pleqëri të theksuar, mungesë hareje dhe i gatshëm për të vdekur apo i kallur për dhe. Një në dy amerikan vdes nga sëmundje kardiake ose të hiper tensionit, dhe kjo shifër është akoma më e lartë po të shtojme dhe rastet me kancer, pa folur për jetën para vdekjes si e vobektë, pa energji dhe e bezdisur apo e torturuar nga sëmundja. Rezultat tjetër është se u mblodhën rastet në historinë njerëzore dhe u pa se sportistët më të mirë në botë dhe rekordmenët e saj ishin pikërisht njerëzit vegjetarianë, jo vetëm kaq, por edhe mendimtarët më të mëdhenjë të botës, duke filluar që nga koha kur historia ka filluar të shkruhet, kanë qenë ata që për bazë ushqimi kanë patur bimët dhe drurët frutorë. Të tillë mund të rendisim disa prej tyre si Moisiu, Jezus, Buda, Muhameti, Pitagora, Sokrates, Hipokrates, Da vinci, Tolstoi, Anshtajni, B. Show deri tek Fan Noli ynë.

Lind pyetja ku qendron sekreti i kësaj.
Shumë e thjeshtë.
Trupi i njeriut është i ndërtuar me një strukturë të tillë qelizore, matriksi i së cilës është kryesisht bazik, me ph 7,4. Ndërkohë që, një pjesë e ushqimeve, për të cilat do të flasim më në detaj më poshtë, si mishi, peshku, qepa, hudhra, pijet alkolike, ilacet, ushqimet e paketuara etj., janë me bazë acide. Në këto rrethana, mëlcisë dhe veshkave iu duhet të punojnë tre herë me tepër dhe të hedhin po tre herë më tepër adrenalinë për të ruajtur ekuilibrin trupor. Këtë stërmundim, ato mund ta kryejnë deri në një moshë të caktuar, 40 vjet le të themi, gjë që varet dhe nga predispozicioni i trashëguar i çdo individi. Lodhja e tyre bën që, helmet e prodhuara nga ngarkesat e produkteve me bazë acide të mos ekuilibrohen më në masën e duhur prej tyre, për pasojë këto helme shpërndahen në pikat më të dobta të njeriut, që ai edhe trashëgon. Ndaj njeriu ballafaqohet me sëmundje si atrite, reumatizma, kur helmet shkojnë në drejtim të nyjeve e kyçeve, ose me sëmundje si kapsllëk, kolite, kur helmet shkojnë në organet e brendshme zorrë e trashë, ose hipertensione e aritmi, kur helmet shkojnë në enët e gjakut dhe së fundi vjen plakja para kohe kur organet si veshkë, mëlci, pankreas, zorrë e trashë dhe e hollë, mbas një pune rraskapitëse në mbrotje të trupit, tashmë të sëmura vetë i kthehen trupit, duke e mësymur atë me helme, si të pazonja për t`i përballuar si më parë vetë ato. Kjo dukuri nuk ndodh me vegjetarianët ose me ata që e mirëkonceptojnë mënyrën e ushqyerjes. Ndaj dhe keqkonceptimi mbi mishin fillon nga keqkonceptimi i ushqyerjes, ku mënyra e ushqerjes, vegjetarizmi dhe agjërimi do të jenë pjesë integrale e shkrimeve të mëpastajshme.

Prof. ass. Sazan GURI