Javier Marias u lind më 1951 në Madrid në familje intelektualësh antifashistë. Diplomohet në universitetin Komplutenz, Madrid. Shumë i ri boton romanin e parë, "Dominimi i lobit", i cili do të ndiqet nga shumë të tjerë, përveç librave me tregime dhe ese. Eshtë konsideruar një nga shkrimtarët më të rëndësishëm spanjollë të viteve të fundit. Ka dhënë mësim në Oksford në SHBA dhe në universitetin Complutense të Madridit. Shquhet edhe si eseist dhe përkthyes i aftë nga anglishtja. Përkthimi i tij i famshëm është "Tristam Shandy". Para dy vitesh emri i Javier Marias ishte një ndër prentendentët për Çmimin Nobel.

Shkruaj sepse s'kam çfarë lexoj
Intrigë?
Disa kritikë kanë vënë në dukje se, në disa romane të mi, që në fillim u është premtuar për historinë që do të tregohet. Në fakt nuk jam i interesuar per fabulën, për intrigën. Mendoj se është tepër e lehtë që ta mbash të lidhur lexuesin eksluzivisht përmes intrigës. Këtë dinë ta bëjnë skenaristët më të këqinj. Mund të lexohet një libër duke qenë interesuar vetëm për intrigën, subjektit, por them që në fund të këtyre librave pasi të ketë mbaruar historia nuk lënë asnjë rezonancë dhe asnjë jehonë. Mua, si lexues, mund të më interesojë intriga, por zakonisht kërkoj refleksionin, një libër që të më lëjë gjurmë, që nganjëherë është thjeshtë një atmosferë që perceptohet ndërsa lexohej. Në fillim të romaneve të mi nuk besoj të tregoj faktet më të rëndësishme apo atë që ndodh; më pas është zhvillimi, historia, një paraqitje. Është e vërtetë, megjithatë, që në faqet e fillimit është një lloj përmbledhjeje e gjithë romanit.

Projekti
Nuk jam në gjendje të di nëse romanet që kam shkruar i përkasin një tipi të veçantë të romanit. Nuk kam projekt letrar, nuk jam si disa autorë që duan të flasin për një subjekt në veçanti. Kur mbaroj një roman, shpesh nuk jam i sigurtë nëse do të shkruaj të tjerë. Nuk kam një projekt, një plan. Kur të mbaroja së shkruari një libër, mund të vë re se sa harmonikë duken ato, më shumë se sa i mendoja. Mund të them në fund. Tani për tani synoj të botoj edhe ndonjë roman tjetër.

Shkollat
Nuk mendoj se duhen shkollat. Mund të mësohet se çfarë nuk duhet bërë, por nuk është një medotë. Shkolla më mirë, përveç të lexuarit, është përkthimi, përkthimi, përkthimi…

Përkthimet
Shpesh më qëllonte të lexoja, sidomos në fillim, versionet e librave të mi në anglisht, frëngjisht dhe italisht, sepse, duke i njohur këto gjuhë, lehtësisht mund të shënoja apo korigjoja gabimet në përkthime. Vitet e fundit kam më pak kohë, kështu që përkthyesit këshillohen me mua vetëm në rastet e dyshimta. Kjo ndodh edhe për gjuhët që nuk i njoh, si për shembull për hungarishten, norvegjishten apo sllovenishten. Në këto raste, duke mos patur mundësi të kontrolloj, i besoj përkthyesit. Megjithatë, shpesh librat e përkthyer janë më të mirë se origjinalët.

Pushtim librash
Kam lindur në një familje shkrimtarësh dhe muzikantësh. Babai është shkrimtar, jo romancier, por filozof që ka shkruar dhe vazhdon të jetë shumë aktiv. Shtëpia ime ishte e pushtuar nga librat dhe arsyeja se pse unë nganjëherë nuk kam respekt për librat është se nganjëherë nuk kisha vend për të luajtur me ushtarët e mi, për shembull, sepse edhe divani, karriget e gjithçka ishte e pushtuar nga librat.

Të shkruash për të lexuar
Arsyeja për të cilën fillova të marr në dorë kartë e penë dhe të shkruaj "gjëra", kur isha 12-13 vjeç, ishte për të lexuar. Për të lexuar çfarë? Për të lexuar më shumë atë që më pëlqente. Më pëlqenin, për shembull, romanet rreth musketierët, por nuk ekzistojnë shumë. Kisha lexuar të gjithë ato që ishin, që janë, si për shembull romanet e Dumasit. Në një farë kohe doja të lexoja prapë, por gjeja më romane të rinj me musketierë. Çfarë mund të bëja? Mendova: sikur t'i shkruaj unë, mund t'i lexoj po unë. Fillova t'i imitoja. Shkruaja, në mënyrë të ngjashme, diçka, histori të reja musketierësh. Kujtoj romanet e Salgarit, që më pëlqenin shumë, veçanërisht njëri, të cilit nuk ia mbaj mend titullin, ishte shkretëtira me beduinë, dhe më kujtohet që kisha shkruar diçka duke imituar pikërisht Salgarin. Me kalimin e kohës, gjërat nuk mbeten thjeshtë kështu. Por në një farë kuptimi, praseprapë, mund të them që janë akoma kështu.

Metoda
Mbi metodën kam shkruar një pjesë e titulluar "Endem me Busullën". Në këtë artikull thoja që janë shkrimtarë, për shembull Vargas Llosa (e përmend sepse e di që ai punon kështu), që kur fillojnë një roman dinë gjithçka mbi historinë, mbi fundin, dinë sa personazhe do të jenë, sa do të shfaqen dhe në çfarë rendi do të tregojnë faktet që kanë vendosur t'i tregojnë, e normalisht këtp shkrimtarë punojnë në një mënyrë metodike, e zbatojnë në të shkruar, të plazmojnë atë që pak a shumë është plotësuar në kokën e tyre. Mund të thuhet se punojnë me kartë gjeografike, dinë se ku do të gjejnë një lumë, një greminë, e kur arrijnë duhet të përshkojnë këtë rrugë që tashmë e dinin se do ta kalonin. Një si unë, e si shumë të tjerë, punon pa kartë gjeografike. E fillon udhëtimin e tij vetëm me një busull; ka një ide nga ku pak a shumë do të arrijë, por nuk di se ç'e pret gjatë kësaj rruge. Nuk di nëse duhet të gjejë një lum, greminë, a shkretëtirë. Gjen, zbulon, pa e ditur më parë, vetëm duke u endur me busull. I përkas këtij lloj shkrimtari, e jo sepse është i marrë apo i papërgjegjshëm. Nëse njëri sforcohet shumë mund të ketë të gjitha të dhënat e një historie, por me të drejtë, nëse unë nuk punoj kështu, sepse, nëse do e dija që në fillim të gjithë historinë e romanit që shkruaj, mund edhe të mos e shkruaj. Në kuptimin etimologjik të fjalës, "inventare" (trilloj) apo në spanjisht "inventar" apo "invention", është një fjalë që vjen nga latinishtja, "invenire", dhe kjo folje do të thorë "zbuloj", "gjej". Kështu që mua më pëlqen ta zbuloj historinë që akoma nuk e di të gjithën, në momentin kur filloj ta shkruaj.

Është një shembull ndoshta më i qartë; në romanin "Zemër kaq e bardhë" ka vetëm dy elementë që, sa për të thënë, ishin përpara se të filloja t'i shkruaj. Njëri i korrespondon fillimit të romanit në frazën që thotë pak a shumë kështu: nuk kam dashur të di, por e mora vesh që njëra nga dy vajzat kur nuk ishte më vajzë e vogël sapo ishte martuar dhe ishte kthyer në udhëtimin e muajit të mjaltit….u ngrit nga tavolina e shtëpisë së babait të saj, shkoi në banjo e hapi këmishën dhe u qëllua në zemër me pistoletën e babait. Kjo frazë korrespondon ekzaktësisht, jo në fjalë, por në fakte, diçkaje që me të vërtetë ka ndodhur. Zakonisht në romanet e mi unë nuk përshkruaj histori të vërteta, të ndodhura ndokujt, por një person i një brezi tjetër, një kushërirë e nënës sime, u vetvra në këtë mënyrë shumë kohë më parë, dy javë pas kthimit nga udhëtimi i muajit të mjaltit. Askush nuk diti të thoshte, askush s'ka dashur ta thotë ndonjëherë arsyen e kësaj, e që kur isha fëmijë, unë që dëgjoja këtë histori, mbetesha i mahnitur dhe pyesja veten pse, çfarë kishte ndodhur. Në një moment – libri u botua në 1992 – në të cilin kam menduar se e vetmja mënyrë për ta ditur, duke parë që ata pak persona që e njihnin këtë grua kishin vdekur, ishte ta shpik.

Mendoj se shumë herë, kur nuk ka asnjë mënyrë për t'a ditur një gjë, e vetmja mundësi që mbetet është ta shpikësh, edhe në kuptimin etimologjik të fjalës: nëse e shpik e zbuloj, nëse e shpik më në fund do ta di e do ta gjej. Sigurisht mua nuk më mjaftonte të shpikja një histori tepër të thjeshtë, duhej të gjeja një që të më bindte e të më interesonte aq shumë sa ta bëja libër. Në "Zemër kaq e bardhë" – dhe e them që nga vitet '90 – në një lloj mënyre jam ndjerë si në kohën kur shkruaja fëmijë: ashtu siç nuk mundem më të lexoj romane me musketierë sepse i kam lexuar të gjithë, atëherë e shkruaj një unë; në të mënyrë në këtë roman, ashtu si nuk mundem më ta di se çfarë ka ndodhur, atëherë e shkruaj unë, e shkruaj edhe për ta lexuar, e për të lexuar ndërsa shkruaj. Në rastin tim mund të thuhet se nuk është një formulë thjeshtë retorike nëse mbështes faktin se jam lexuesi i parë i librave të mi. Çdo autor mund ta thojë këtë, në kuptimin retorik, por në rastin tim vlen edhe për kuptimin letrar, meqenëse unë zbuloj në masën që avancoj ndërsa shkruaj.

Kam shumë romane që më kanë lënë një shenjë, mbi të gjitha ato libra që kam pasur fatin t'i zgjedh për t'i përkthyer. Për shembull, "Pasqyra e detit" e Zhozef Konrad, ese të shkurtra për detin, një libër shumë i bukur. E më pas Sterne, Tristram Shandy. Më janë dashur vite, tani jo më, të shkruaj me perde të mbyllura. Tani, kjo mani, zakon, e kam lënë mbrapa. Fakti që në ditët tona unë shkruaj me makinë shkrimi, në vetvete kjo mund të duket një fakt i habitshëm, ekstravagant, në një farë kuptimi, parahistorik. Në fakt kam nevojë ta shoh në letër atë që shkruaj që më pas të bëj korrigjime me laps, e kjo më argëton, më pëlqen. Duke bërë kështu mund t'i ruaj gjërat që i heq nga libri. Zakonisht kur shkruaj një roman, nuk kam një muzikë në sfond; mund të ndodhë kur shkruaj ndonjë artikull për shtypin, por kur i përkushtohem një romani kam në kokë ritmin e prozës. Sigurisht, nëse do të dëgjoja muzikë, kjo do të ishte pengesë për ritmin e brendshëm që njeriu ka ndërsa i përkushtohet të shkruarit. Nuk e di nëse kjo prozë ritmike që lajmëroj në romanet e mi del edhe nga përkthimet në gjuhë të tjera. Nëse do të kisha muzikë në sfond, pashmangshmërisht do të jetë pengesë për melodinë e brendshme të asaj që shkruaj.

Shpesh, nga ana e gazetarëve apo në bashkëbisedimet e thjeshta, më është bërë pyetja: Po ju, pse shkruani? Me vitet, në sajë të kësaj pyetje, kam mësuar të bëj një dallim të vogël mes dy mundësive; sepse një arsye është të më pyesësh arsyen për të cilën shkruaj sot dhe për të cilën shkruaj ende. Zakonisht kësaj i përgjigjem, dhe është e vërteta, që janë dy arsye të një rëndësie të madhe. E para ka të bëjë me nevojën që nuk kam një shef, një bos. E dyta, për të mos u zgjuar herët. (La prima ha a che fare con la necessita di non avere un capo, un boss. La seconda, per non alzarmi presto). Mendoj se të gjithë do të jemi të një fjale që ka gjëra jo vetëm të rëndësishme, por edhe, në përgjithësi, vështirë për t'u arritur. Ndërsa, nëse pyetja do të ishte: pse kam filluar të shkruaj dhe kur, atëherë përgjigja do të ishte një tjetër. Kam një kujtim mjaft të qartë, të pastër, kur dhe pse kam filluar të shkruaj: kam botuar mjaft i ri: romani im i parë datohet më 1971, kur isha nëntëmbëdhjetëvjeç, e kisha filluar të shkruaj tetëmbëdhjetëvjeç. Një roman që kisha shkruar për vete, dhe ishte rastësi që ai u botua.

E zezë shpina e kohës
Besoj se nuk e kam ngatërruar ndonjëherë fiksionin me realitetin, edhe pse i kam përzier në më shumë se një rast, si të gjithë të tjerët, jo vetëm romancierë, jo vetëm shkrimtarë por ata që kanë treguar diçka që kur filloi koha jonë të njihej, e në këtë kohë të njohur askush s'ka bërë gjë tjetër vetëm se ka treguar e ka treguar, apo është përgatitur të meditojë për tregimin e vet, apo e ka porositur. Prandaj, dikush tregon një anektodë për atë që ka ndodhur e thjeshtë për ta treguar atë e deformon apo e sforcon ndërkohë, gjuha nuk mund të riprodhojë faktet kështu që as duhet të përpiqet ta bëjë, dhe për këtë që në disa procese, imagjinoj – në ato të filmit, të cilat i njoh më mirë-, u kërkohet atyre që janë të përfshirë një rikonstruktim material apo fizik të ngjarjes, u kërkohet të përsërisin gjestet, lëvizjet, momentet e hidhura që përshkuan apo se si ia kanë arritur të bëhen fajtorë, duke e vendosur edhe njëherë armën për të parë goditjen atij që nuk është më për fajin e tyre, ose në ajër, sepse nuk është e mjaftueshme që ta thonë apo ta tregojnë me një saktësi dhe me objektivitet maksimal, duhet të shihet dhe u kërkohet atyre një imitim, një ripasqyrsim ose rivënie në skenë, edhe pse pa thikën në dorë apo pa trupin ku të futet thika – thas me miell, thas mishi-, tani në të ftohtë dhe pa arritur tek një krim tjetër as me viktimë të re, tani vetëm si simulim dhe kujtim, sepse ajo që nuk mund të riprodhohet kurrë është koha e kaluar apo e humbur as të ringjallet i vdekuri që tashmë është e kaluara dhe ka humbur në atë kohë.

Ajo tregon një pasiguri ekstreme të fjalës, mes të tjerave sepse fjala – përfshi edhe atë të folurën, përfshi edhe më ndyrën – është në vetvete metaforike e për më tepër e pasaktë, e mbi të gjitha nuk konceptohet e privuar nga zbukurimet, shpesh të pavullnetshme, ka edhe në paraqitjen të painteres dhe zakonisht në thirrjen dhe në fyerjen. Është e mjaftueshme që dikush të fusë një "nëse" në tregimin e tij; deri edhe, është e mjaftueshme që të bëjë një similitudë apo një krahasim apo të flasë në mënyrë figurative ("është tërbuar" apo "u soll si vulgar", kjo lloj shprehjeje bisedore që i përket më tepër gjuhës të atij që e flet dhe e zgjedh, dhe nuk i duhet më shumë) sepse finksioni u përfshi në rrëfimin e ngjarjes, ose për ta shndërruar ose për ta fallsifikuar. Në të vërtetë frymëmarrja e vjetër e çdo kronisti apo e të mbijetuari, përsa i përket ngjarjes, të vësh re atë që do të vijë, të lësh gjurmë të fakteve apo të krimeve apo të fakteve heroike, është një iluzion i pastër ose monstër, ose më mirë fraza vetë, koncepti vetë, janë tashmë metaforikë e bëjnë pjesë në finksion. "Të tregojë të ndodhurën" është e pakonceptueshme dhe boshe, ose më tepër është e mundur vetëm si trillim. Edhe ideja e dëshmisë është boshe dhe nuk ka dëshmitarë që në të vërtetë mund të shfajësojë detyrimin e vet. E mbi të gjitha çdonjëri harron gjithmonë shumë momente, deri orë e ditë e muaj e vite, dhe shenja në një koshë që e pa dhe e puth çdo ditë për një kohë të gjatë të kohës së tij të njohur dhe të humbur. Harron vite të tëra, dhe jo domosdoshmërisht më të parëndësishmit.

Megjithatë do radhis këtu me ato që kanë pretenduar të bëjnë ndonjë herë ose janë shtirë sikur ia kanë arritur, do të tregoj atë që ka ndodhur ose atë që është vërejtur ose vetëm është ditur – ngjarjen në eksperiencën time, ose në fabulizimin tim, ose në diturinë time, ose e gjitha është ndërgjegje që nuk heq dorë kurrë – si lidhja me shkrimin e me përdhosjen e një romani, të një vepre trillimi. Sigurisht që nuk është ndonjë gjë e madhe as edhe e rëndë madje as eksituese, ndoshta mund të jetë argëtuese për lexuesin kurioz i gatshëm të më shoqërojë që nga fillimi, për mua ka argëtimin tek rreziku i të treguarit pa motiv dhe gati pa një rend e pa gjurmën e një plani e pa kërkuar koherencë, sikur ta bënte me një zë tekanjoz dhe të paparashikueshëm por që të gjithë e njohim, zërin e kohës kur ende nuk është e kaluar apo që nuk ka humbur dhe ndoshta për këtë madje as koha, ndoshta është vetëm ajo që është tejkaluar e mund të tregohet ose kështu të duket, dhe për këtë është e vetmja dykuptueshmëri. Besoj se ai zë që dëgjojmë do të jetë gjithmonë imagjinar, ndoshta do te jetë këtu i imi. Nuk jam i pari dhe nuk do të jam i fundit shkrimtar jeta e të cilit pasurohet ose i humbet vetëm për shkak të asaj që ka imagjinuar apo fabulizuar shkruar e publikuar. Në ndryshim nga sa ndodh në romanet e vërteta trillimi, elementët e këtij tregimi që po filloj tani janë krejtësisht të rastësishëm dhe të paarsyeshëm, krejtësisht episodikë e akumulues – të gjithë të pacipë sipas formulës së foshnjarake të kritikës, ose askush nuk do të kishte për më tepër nevojë -, sepse në fund nuk është një autor duke i shikuar edhe pse jam unë duke i treguare, nuk i përkasin asnjë projekti dhe nuk janë drejtuar nga asnjë busull, pjesa më e madhe vjen nga jashtë dhe janë të privuar nga qëllimshmëria; pra, nuk duhen domosdoshmërisht të përcaktojnë një vend apo një kuptim as nuk ngrejnë një argument apo një intrigë as nuk i binden një harmonie okulte e jo vetëm nuk u duhen të nxjerrin një mësim – as nga romanet e vërtetë nuk duhet pretenduar një gjë e tillë, e sidomos nuk duhet të pretendojnë të jenë – por as dhe një histori me fillimin dhe ankthin e vet dhe heshtjen e finales. Nuk besoj se e gjithë kjo është një histori, edhe pse mund të gaboj që nga çasti kur nuk di fundin.

Jam lodhur prej romaneve me personazhe shkrimtarë ...

Çfarë ka nga Javier Marìas në veprat e tij? A mund të përcaktohen intime dhe autobiografie? Dhe, sido që të jetë, çfarë raporti është midis autorit dhe personazheve të tij, veçanërisht tregimtari-protagonist "Burri i ndjeshëm"? Mendoj se gjendet gjithmonë shumë prej autorit; më pas është e nevojshme të shohësh si trajtohet vet materiali, si të thuash, ajo që vjen nga vetë eksperienca dhe realizohet në libër. Në rastin tim, deri tani (edhe pse libri që po shkruaj tani do të jetë ndryshe), praktikisht nuk ka asgjë autobiografie në romanet e mi. Sigurisht, nuk është ndër të parët, sepse si i pari, si i dyti janë shkruar kur isha shumë i ri, dhe janë romane dialogues, spontanisht dialogues, tip parodish: I pari- i krijuar me fakte të rastit nga kinemaja hollivudiane e viteve dyzetë e pesëdhjetë; i dyti, i një serie të autorëve anglezë të fillimit të shekullit, si Henri Xheims apo Zhozef Konrad. Në këta dy libra është e qartë që nuk ka absolutisht asgjë…po, është diçka nga autori, por në masën për të cilën themi që eksperienca që është brenda librave të mi, është një eksperiencë personale e atij që shkruan. Nuk janë eksperienca të marra nga një poltron i një kinemaje, apo legjende, dhe nuk është tjetër.

Në fakt, disa kritika që m'u bënë kur dolën romanet, në fillim, qenë se nuk merresha me epokën time, që nuk më shqetësonin problemet që mund të ketë kushdo në moshën time, në një situatë të veçantë (atëherë jetonte Franko, etj.), si rrjedhim, është mjaft e qartë që në këta dy romane nuk ka asgjë nga kjo, janë gati romane të shkruar si një ushtrim, për t'u argëtuar, brenda kufijve të qartë. Më pas, të tjerët janë më personalë, në kuptimin që është një një botë më personale, pak e bazuar nga rrymat letrare, o kulturore në përgjithësi, dhe më krijues duke u nisur nga vetë autori, si të thuash; që nuk do të thotë pa tjetër që janë elemente autobiografikë. Ajo që sigurisht gjendet në të gjithë librat janë detaje të vogla: do përshkrimin e një personazhi, do një koment, ose një dialog të vetëm, a një opinion, që zgjaten e mund të zgjaten nga vet eksperiencat. Për shembull, në "El hombre sentimental"(Burri i ndjeshëm), rrëfyesi (rrëfyesi nuk ka asgjë që ka të bëjë me mua: nuk jam një këngëtar e gjë tjetër e ngjashme) ngjason me mua kur nxjerr ndonjë opinion që edhe unë e kam shprehur. Nuk është që unë i vë (në roman), sepse janë të miat: nëse konkludoj në diçka (një mendim, një përshkrim, një dialog, trajtuar nga diçka që e kam jetuar, nga eksperienca ime), për këtë kam një model të jashtëm të shkrimit tim, të krijimtarisë së librit, është gjithmonë, sepse i përmbahem mirë ose faktit, ose versionit letrar.

Për shembull, tek "Burri i ndjeshëm", rrëfyesi thotë se ai shkruan gjithmonë me një penë që duhet të ketë një majë me ngjyrë të zezë, sepse refleksi e shqetëson, dhe këtë e bëj edhe unë. Por nuk gjendet në libër sepse e bëj unë, por më duhej që të shkonte mirë nga një këndvështrim letrar, që do të jepte një rezultat të mirë artistik. Raporti midis shkrimtarit dhe lexuesit është gjithmonë kompleks. Kur shkruan, mendon për një lexues të veçantë, shkruan për të gjithë, apo thjesht për kënaqësinë e të shkruarit?

Kur shkruaj, nuk mendoj për një lexues të përcaktuar, që do të thotë që mendoj për çfarëdo lexuesi të mundshëm, nuk përjashtoj asnjë. Ky është problem i shumë shkrimtarëve që për një radhë arsyesh, mendojnë për një publik determinues, për një publik që e njohin dhe e kanë, e drejt të cilit duan të orientohen, sepse duan të bëjnë një tip romani, o shumë elitar, o shumë komercial, ose duan t'i drejtohen atij të quajturit, publiku i madh. Unë besoj që ata që thonë se shkruajnë për të gjithë kanë gati një lloj neverie për lexuesit. Librat e mi funksionojnë nëpërmjet një tipi të qartë emocionesh: emocione të dhëna nga një lloj sistemi i jehonës së lexuesit; ekziston ajo që është një grup elementësh, që prezantohen në forma shumë të ndryshme, dhe në momente të veçuara mirë, por përsëriten si një jehonë që pikërisht lejon lexuesin të rikujtojë diçka që e ka lexuar ndoshta 50 apo 100 faqe para. Për shembull, tek "Burri i ndjeshëm", duket shumë qartë motivi i gishtit tregues. Motivi i gishtit tregues është treguar në fillim. Për shembull, gruaja ka gishta me nyje e të shkatërruara; personazhi Dato ka duar të vogla; personazhi Manur, para demonstrimit, ngre gishtin si një gjest kërcënimi o paralajmërimi. Edhe kjo shkon deri në fund, mirë që nuk është shpjegim (shpjegim në kuptimin që unë kërkoj), sepse treguesi i Manurit, ky tregues kërcënues, shkon dhe merr këmbëzën me të cilën qëllohet në finale, vetëvritet; nuk është e thënë qartë, por në fund mund të mendohet: është ky gisht tregues që qëllon me pistoletë. Për këto jehona, për këto reminishenca shumë të lehta, një lexuesi pak të kujdesshëm mund të mos i bjerë ndër mend; nuk janë shumë të rëndësishme, edhe pse ekzistojnë shumë në librat e mi. Për shembull, në "El siglo" (Firma), duken herë –herë xhamat: xhamat e syzeve të babait, xhamat e vazove…

Librat e mi zgjerohen në këto gjëra të vogla, në këto elemente të vogla që kanë funksionin –për pjesën e historisë apo skenën që unë tregoj– duke i dhënë mundësinë e rinjohjes lexuesit. Besoj që emocionet prodhohen në letërsi ndryshe nga rinjohja. Një lexues emocionohet sepse lexon diçka që e gjen si të vërtetë mbi temën që ai ndoshta nuk e ka menduar kurrë në atë mënyrë e nuk e ka formuluar o fituar; gjithçka e njeh si të vërtetë. Është e nevojshme që të ekzistojë një rinjohje brenda vet librit, për gjerat që ka lexuar tashmë 50 apo 100 faqe më parë. Bëj shumë kujdes për këtë.

Cilët janë autorët apo figurat letrare që kanë ndikuar në punën tuaj, apo në jetën tuaj? Mirë, është një influencë jo e përcaktuar, por lexoj akoma shumë. Informacioni im letrar ka qenë mbi të gjitha anglez, pastaj amerikan. Fillimisht edhe francez. Kur isha shumë i ri, një autor të cilin e kam admiruar gjithmonë dhe që ka patur një influencë mbi mua, edhe një influencë bindëse, e pranuar, ka qënë Zhozef Konrad, që kam përkthyer. Edhe në këtë libër kam perifrazuar: është tek "Burri i ndjeshëm" një fragment që është një parafjalë marrë nga një tregim i Konradit, që është skena në të cilën rrëfyesi dhe Natalia në fund puthen për herë të parë. Kisha në mendje skenën e dy personazheve, një burrë dhe një grua, që puthen për herë të parë në një tregim të Konradit, dhe kisha mundësinë ose të kërkoja të harroja këtë skenë që më duket e mrekullueshme (që është e pamundur), ose më e shumta ta përdorja, ose parafrazoja: ndryshimi është që në librin tim skena zhvillohet në njeriun e parë, sepse është rrëfyesi që tregon, ndërkohë që tek Konradi është në vetën e tretë, sepse flet një personazh.

Një tjetër autor është Henri Xheims, që më ka influencuar dhe unë besoj se më ka mësuar të përdor një prozë me paragrafe pak a shumë të gjatë, por që në të njëjtën kohë nuk humbasin shumë. Sepse është një tip proze me paragrafe të gjatë, si ajo e Faulknerit, për shembull, kaq e dhunshme, kaq e pakontrollueshme, që herë herë humbet në fjali (gjë që në rastin e tij nuk ka rëndësi). Ekziston edhe një tip fjalie në periudha të gjata, që mbyllet mjaft mirë dhe është gjithmonë e kontrolluar, pikërisht si Henri Xheimsi. Pastaj, pak kohë më parë, një autor anglez që kam lexuar shumë, dhe që e kam përkthyer është Sër Tomas Brone, prozator i shekullit XVII, vepra e tij konsiderohet nga me të mirat e letërsisë angleze. Është një eseist i kohës ekspert mjaft i madh, në të cilin mund të shihen trajtuar, gati njëlloj, tek "Firma".

Janë autorë që lejojnë t'i ndjekësh, apo t'iu përdorësh pjesë që të konkretizojnë apo përdorin, dhe të tjerë që nuk të lejojnë se janë gjera personale, kaq të paarritshëm dhe rrënjësorë në idetë e tyre, sa që kushdo që t'u afrohet atyre, do të shndërrohet në një imitim të dobët. Mund të jetë rasti i Kafkës apo i Xhosit, kaq të imitueshëm, dhe mjaft keq të imituar, sepse janë autorë që nuk lënë hapësirë. Një shembull tjetër është Tomas Bernhard, që më intereson shumë, edhe pse nuk do të thosha që më ka influencuar. Është edhe Nabokov, që është një autor që më pëlqen shumë, dhe ndoshta ka diçka të teknikës e cila ka mundur të më influencojë.

Nëse shkojmë në kohë më të vjetra, ndoshta Floberi, të cilin e kam lexuar me shumë pasion, ndoshta në shijen për detajin në përfundimin e personazheve: me një veprim, një të veçantë, një e përsëritur e vogël (te "Zonja Bovari"), për shembull, personazhi i burrit pas ngrënies kalon gjuhën mbi dhëmbët duke kërkuar të heqë pjesët e ushqimit, (kështu që mund të imagjinosh se ç'tip burri është). Në pamje të parë bëhet fjalë për këto detaje banale, që e shumta qëndrojnë mirë të ngulitura në mendjen e lexuesit, dhe besoj që ndonjë herë unë tentoj t'u dhuroj disa personazheve karakteristika të ngjashme. Ndoshta kjo mund të ketë mbetur nga Flober.

Midis spanjollëve, nga Servantesi më pëlqen shumë një roman: "La regenta". Më intereson shumë edhe "Lugina – Inclan", edhe besoj se nuk kanë asgjë të ngjashme me atë që unë kam shkruar, as të kenë influencuar tek mua. Por që më pëlqejnë shumë.

Ke qënë influencuar nga që ke patur për baba një personazh të famshëm si Julian Marìas? Varet nga këndvështrimi. Mendoj se ka patur influencë biblioteka e tij: babai im ka një bibliotekë me 30 mijë vëllime. Kur isha i vogël, nuk ishin kaq shumë, por mbi të gjitha ishin të domosdoshëm, prandaj jam rritur mes librave. Për mua shtëpitë janë plot me libra, ideja e një shtëpie të ngrohtë është ajo e një shtëpie me libra që veshin pothuaj gjithë muret. Sigurisht, duke jetuar në një ambient në të cilin ishte letërsia, dhe që kisha në dispozicion një bibliotekë madhështore, nuk kam patur lodhje apo veshtirësi për të patur libra. Por duhet të themi që për mua kjo nuk rezulton të ketë qenë një ndihmë, sepse i jam kushtuar të shkruarit në një moment më vonë.

Duke e vështruar nga aspekte të tjera, themi se fakti që të kesh një baba të famshëm në vendin tim besoj se ka qënë më shumë një disavantazh sesa avantazh. Nuk ka qënë një avantazh në sensin në të cilin duhej të ishte: për shembull si ndihmë për publikimin kur kam filluar. Kam botuar shumë i ri, e kam pasur shumë fat, por jo në sajë të babait tim apo ambienteve të tjera latrare: ka qënë një gjë e tëra rastësishme (në fakt ai duhej të ndihmonte më shumë njerëz gati të panjohur, dhe jo fëmijët e tij). Këtë përparësi të mundshme nuk e kam pasur, por duke pasur fat, është shdërruar ndoshta në një pengesë, në sensin që më është dashur të përballoj jo vetëm antipatitë që mund të përjetojë unë, por edhe atë që mund të përjetojë babai im. Kështu për shumë njerëz, kritikë të shtrënguar, edhe nëse iu pëlqen libri im, për të thënë që është i mirë mund të implikojnë edhe njohjen e disa meritave të babait. Mirë që unë nuk i referohem si bir i tij, as nuk e kam përdorur, apo gjëra të ngjashme. Është, si të thuash, që ka një djalë jo plotësisht idiot. Kështu ka njerëz që për këtë arsye munden patjetër të mos më pranojnë, ose të jenë pak zemërgjerë, sa mundet, ndoshta se më quanin në mënyrë të ndryshme, do të ishte një objektivitet i madh në të lexuarit e librave të mi. Por tani besoj që figura ime është mjaft autonome, edhe pse vazhdoj të mendoj që nga ky këndvështrim për të thënë publik, disfavoret kanë qënë më shumë se avantazhet.

Rishikoj një tjetër tip të mundshëm të influencës direkte, sigurisht nuk ka qënë; nuk jam shumë dakort me të, me opinionet e tij, me shijet e tij (ai nuk ka shkruar kurrë romane, por ka zhvilluar kurset e letërsisë dhe ka shkruar mbi letërsinë). Nuk ka qënë asnjëherë një lidhje letrare domethënëse me të, që do të thotë nuk ka qënë një influencë direkte e shpejtë në lidhje me shijet.

Çfarë kërkoni si shkrimtar?
Nuk më intereson shumë e reja; aq më pak origjinaliteti, kjo ideja e së resë, që librat thonë diçka të re, që rrëfejnë diçka të re. Besoj se flitet për një mani të këtij shekulli, mania e origjinalitetit për të bërë eksperimente me çdo kusht. Eksperimentalizmi shkon mirë kur i kërkon vet vepra, jo ab inito, për nismë. Duket sikur kjo është një plagë e shekullit XX, që për fat po kalon këto vitet e fundit. Shumë shpesh janë bërë gjëra të nisura nga një gjë tjetër, me dëshirë, janë bërë edhe rishkrime. Edhe përkthimi është një rishkrim.Unë kam përkthyer shumë, edhe për këtë nuk kam frikë nga origjinaliteti. Në të kundërt unë kam shumë mundësi për të përsëritur; gjithë përsëritjet që nuk janë të njëjta, nuk mund të jenë dhe të japin domethënie të reja. Gjithësesi nuk bëhet fjalë shumë për të thënë gjëra të reja, ose diçka tjetër, sesa më shumë libra të mirë e të bukur. Për mua do të thotë të shkruash libra që në ndonjë pikë, ndoshta vetëm në një faqe, në ndonjë fjali, munden rastësisht, rinjohja e diçkaje të vërtetë nga ana e lexuesit, dhe e konkluzionit të emocionit. Ajo që lexuesi nga një pikëvështrim thotë: "kjo është e vërtetë, është e ruajtur mirë, unë kurrë nuk do ta thosha në këtë mënyrë, as nuk do ta kisha menduar, por tani që e shoh të shkruar në këtë mënyrë, e mendoj dhe e shikoj që është e vërtetë".

Nuk bëhet fjalë për një zbulim, apo të paktën jo domosdoshmërisht, por, për rigjetjen e diçkaje që ndoshta njëri nuk e di: lexuesi nuk di që e njeh absolutisht, e duke e lexuar kujtohet që e njihte, ndoshta jo në formën e saktë. Nga ana tjetër, një nga gjwrat që po më ndodh shpesh, është që e toleroj pak leximin e romaneve. Nuk do të thosha klasikët, ata që njëri i konsideron klasikë, por pjesa e madhe e gjërave që lexoj më duket e pavlerë. Flas nga pikëvështrimi i një njeriu që shkruan, që është në kontakt të vazhdueshëm me gjuhën, me fjalët, domethënë pranoj që ndonjëherë përdorimi i pastër i një mbiemri, i një përemri nga një shkrimtar më irriton; ndonjëherë lexoj një frazë dhe nuk lexoj më, nuk më intereson. Edhe pse është e vjetër, edhe pse është e keqe, duket e shpërlarë, e dobët. Bëhet fjalë edhe për bërë vepra të çmuara, ose të mos bësh vazhdimisht atë që kupton, këtu nuk hyn origjinaliteti, por përdorimi i teknikës, trajtimi i disa temave, një mënyrë e veçantë të cilën lexuesi nuk do ta pranonte.

Cili është opinioni juaj mbi letërsinë si përkushtim socio-politik? Më i keqi. Mbi të gjitha, besoj, sepse në Spanjë na është dashur të durojmë shumë. Në Spanjë për shumë vite, letërsia dhe romani në mënyrë të veçantë, por edhe poezia, ka qënë peng i një tiranie. Derisa jetonte Franko, i gjithë vendi ishte kaq i obsesionuar (ose sipërfaqësisht i obsesionuar) nga kjo situatë e tmerrshme (dhe ishte), saqë duke mos ekzistuar asnjë zhvillim politik, gjithshça politizohej. Mbi të gjitha ishin të politizuara letërsia dhe kinemaja. Duhej të shkruheshin gjera që të bënin të rrëzohej diktatori dhe ta mbyllnim me diktaturën. Kjo ide ishte nisur nga mendime të mira, por ishte e pafuqishme, asnjë libër, asnjë film, nuk mund të hidhnin poshtë diktatorin, por në vitet ‘50-‘60 ka qënë kjo tirani e implikuar, për të cilën ishte e nevojshme të shkruheshin gjëra politike që do të kontribuonin për t'i shpjeguar shoqërisë ose popullit poshtërsinë e Frankizmit. Ishte qesharake: Njerëzit që e njihnin tashmë të keqen e Frankizmit nuk kishin nevojë që t'ia shpjegonte një roman, dhe mbi të gjitha duke ekzistuar censura, nuk mund ta bëje hapur, duhej të përdorje një fjalor simbolik, por simbolikisht të varfër, me simbolizma të nënkuptuar që lidheshin me gjëra që të gjithë i dinin dhe ishin plotësisht të bindur.

Unë besoj që letërsia duhet të flasë gjërat që i interesojnë secilit shkrimtar. Kjo nuk do të thotë që duhet të flasë për temat psikologjike, as që duhet të bëjë vëzhgimin e brendshëm: "imtësisht" që do të thotë "me të vërtetë", gjëra që nuk janë mangut nga e vërteta. Natyrisht ekzistojnë edhe romane të mirë engages, (të lidhur mirë), por shumë pak. Nuk po them që letërsia e varur nuk ka prodhuar asgjë të mirë. Sigurisht që ka prodhuar, por i ka bërë ndoshta keq varësia. Është shumë e vështirë që një tekst i mirë të lindë nga domosdoshmëria ose detyrimet. Unë mendoj që letërsia e madhe, është një letërsi që mbetet dhe që vazhdojmë ta lexojmë pas shekujsh. Sipas meje romani në Spanjë në vitet ‘50-‘60 me pak përjashtime, ka qënë shumë dobët.

Kur vendosët të bëheshit shkrimtar, dhe përse?
Nuk e di, në sensin që kam shkruar gjëra që kur kam qënë i vogël. Romani im i parë është shkruar kur isha 17-18 vjeç dhe është botuar kur isha 19 vjeç. Më parë akoma, kisha shkruar një roman, të pabotuar, rreth pesëmbëdhjetë vjeç, pastaj nuk e di. Më kujtohet që kur isha shumë i vogël 12-13 vjeç, shkruaja gjëra, ose imitime të gjërave që lexoja dhe më pëlqenin. Ndoshta nuk është e njëjta gjë, të jesh njeri që shkruan dhe të jesh një shkrimtar. Jam një njeri që shkruan e herë shkruan herë nuk shkruan, do të thotë që nuk ndjej asnjë domosdoshmëri të shkruaj çdo ditë, si u ndodh shumë të tjerëve. Kur përfundoj një libër, kaloj periudha të gjata, edhe vite, pa shkruar asgjë, dhe kjo nuk më krijon as shqetësime as probleme: nuk kam komplekse të fajit, nuk bëhem merak të jem bosh. Janë periudha në të cilën më preokupon imagjinata me gjërat që nuk kanë lidhje me një roman, por me shkrimin në përgjithësi. Kështu që nuk më duket e domosdoshme të shkruaj çdo ditë. Midis romanit tim të dytë dhe atij të tretë mbeta gjashtë vjet pa shkruar (sigurisht, në këtë rast për arsye të moshës apo të rritjes). I kam kaluar duke përkthyer, kjo po: përkthimi ka qënë natyrisht një ushtrim shumë i madh letrar, një ushtrim i mrekullueshëm. Eshtë pak ajo që kur autori nga një këndvështrim duhet të mohojë një stil dhe të adoptojë një tjetër, të shohë nëse është në gjendje të lidhet me një tjetër stil. Për këtë arsye nuk është asnjëherë një vendim i prerë të jesh shkrimtar, por më shumë një lloj qëndrueshmërie në të shkruar. Jo vazhdimisht, por ndodh që kam shkruar një roman, pastaj një tjetër, pastaj një tjetër akoma, dhe tani po shkruaj një tjetër, e besoj se do të vazhdojë kështu. Kjo prodhohet me një konstante të domosdoshme për ta bërë të duket që unë jam shkrimtar, por sigurisht nuk e kam vendosur.

Veprimtaria juaj është e orientuar në të shumtat e rasteve drejt romanit, por ju keni shkruar edhe tregime. Është vetëm një eksperiment, apo mendon ta përdorësh në të ardhmen këtë gjini letrare? Kam shkruar shumë pak tregime, ose ndoshta diçka më shumë, nëse kemi parasysh "Monarku i kohës", që unë e quaj roman, e që ka tre tregime të ndryshme brenda. Dhe një pjesë teatrale e një kritikë. Besoj që tregimi është shumë ndryshe nga romani, megjithëqë shumë mendojnë duke i konsideruar gjini të afërta, me tregimin si, dy vellezër. Janë dy krijime krejt të ndryshme, dhe fakti që janë brenda në prozë nuk më duket bindës për t'i quajtur të ngjashëm. Tregimi është e ndodhura, është një gjini e pandryshueshme, dhe sipas meje forma e tregimit ka ndryshuar relativisht në shekuj. Nuk pranon shumë ndryshime si pranon romani. Pa dyshim, tregimi e ka origjinën nga e folura, ndërkohë që romani - mbi të gjitha romani modern, i nisur nga Don Kishoti,- është një gjini neutrale, ibrid, si ka thënë Feliks de Azua, një gjini që duket se gjeneron veten. Nëse mendojmë se "Don Kishoti" apo "Në kërkim të kohës së humbur", apo "Uliksi", shohim se romani zhvillohet në shumë gjëra, ngjesh vetë përgjigjen e tyre. Tregimi jo, tregimi ka qënë shumë më i palëvizshëm, shumë statik, më i mbyllur në formë, në strukturë dhe në ndërtimin e tij. Tregimi, përveç të tjerash, varet nga rreshtat e fundit, "Një mijë e një net", të paktën. Është një formë që më tërheq pak në roman. Ndoshta romanin e shoh më të ndjeshëm, më të pasur, të plotë, kjo nuk do të thotë që nuk do të shkruaj tregime: ndonjë herë e bëj, por shumë pak. Në ndonjë mënyrë, në brendësi të romaneve të mi janë fragmente të vogla që do të kisha dashur të ishin tregime të pavarura. Për shembull, tek "Burri i ndjeshëm", historia e tenorit Hërbigier do të kishte funksionuar si një tregim, por e ngjitur brenda romanit, përmban një tjetër domethënie, një tjetër sens. Megjithatë nuk përjashtoj që do të bëj tregime të tjera, edhe pse nuk i shikoj si një shtojcë apo një ushtrim në pamjen e romanit: besoj janë dy gjini të ndryshme.

Në parathënien e "Dominimit të lobit", shpjegoni që ju është dashur të eleminoni shumë presje, sepse tani e bezdisin. Besoni që një shkrimtar duhet të ketë respekt për sintaksën?
Po, duhet të ketë respekt për sintaksën, vetëm nëqoftë se në një moment të caktuar, të mos bëjë një fjalim pa logjikë, apo pa sintaksë për ndonjë arsye, sepse po tregon një ëndërr, apo sepse ai që flet është një i sëmurë mendor, si në romanet e Folkner, ose për ndonjë arsye tjetër. Në spanjisht, janë disa rregulla teorikë rreth shenjave të pikësimit që kërkojnë një sasi shumë të madhe presjesh, që nuk kanë asnjë lloj lidhjeje me gjuhën e folur, që është shumë herë më e shpejtë dhe nuk ka shumë pauza. Mbase unë, kur kam shkruar "Dominimit të lobit" ngaqë isha shumë i ri, i respektoja më shumë, duhet të viheshin presjet dhe unë i vija. Tani nuk më interesojnë se ç'farë thonë rregullat. Atë që bëj është se nuk lejoj barbarizma, duke qënë mjaft i kujdesshëm, nuk e di nëse i bëj me vetëdije, për ndonjë arsye, por nuk e shkatërroj sintaksën as shenjat e pikësimit. Atë që i lejoj vetes janë liçensa shumë të pranueshme, që sipas mendimit tim, kanë një lidhje me gjuhën e folur. Proza ime nuk reflekton absolutisht gjuhën e folur, por për shembull, eleminoj ndonjë presje që rekomandohet nga sintaksa, sepse në të folur nuk thuhen, ose sepse ndalojnë duke thyer ritmin. Në fakt, eleminoj shumë gjëra, por pa arritur kurrë në pakuptueshmëri.

E gjen veten në emërtimin "spanjoll anglofon"?
Është një akuzë që më është bërë shumë herë, mbi të gjitha sepse vite më parë doli një intervistë në "El Pais", në të cilën, për faj të një riprodhimi të keq nga intervistuesi, dukesha sikur isha dakort që lexoja vetëm në anglisht. Nuk ishte kështu. Kisha thënë që, për disa rrethana, që formimi im fillestar ka qënë anglo-sakson dhe kisha shumë mangësi rreth letërsisë spanjolle; por e thashë në mënyrë modeste dhe duke kërkuar falje për këto mangësi. Nuk ishte arrogancë brenda, por në gazetë u duk kjo karakteristikë. Duket që dy romanet e mi të parë kishin marrëdhenie me botën anglo-saksone, me këto deklarime shkoi shumë keq, pati shumë njerëz (jo vetëm të djathtë siç ishte e parashikueshme, sepse teorikisht janë më shumë patriotë, por edhe të majtë, që kishin një patriotizëm më të pakët), që më akuzonin se nuk shkruaja më spanjisht. Megjithatë spanjishtja është gjuha ime: kam, siç thashë, shumë influenca anglo-saksione, por shkruaj në të vërtetë në spanjisht, jam një shkrimtar spanjoll. I lejoj vetes gjithashtu të marr gjëra të gjuhëve të tjera për të pasuruar prozën time dhe për të përshtatur formën sintaksore që nuk është shumë e përdorshme. Por nuk janë të parregullta në kastiliane. Pastaj pse jo? Më duket se forcimi i gjuhës mund të bëhet: dhe të përdorësh gjuhën në mënyrë tangente, të përpiqesh ta përdorësh në një formë jo të zakonshme, por që mund të jetë e re dhe tërheqëse. Anglofil, po, edhe pse në të vërtetë kam jetuar në Angli disa vjet më parë, dhe tani jam më pak, domethënë simpatitë e mia për Anglinë janë më shumë teorike. Pasi jetova atje, vazhdoj të çmoj të njëjtat gjëra si më parë, por çmoj pak të renë. Anglofilo, por ndihem një shkrimtar spanjoll, dhe nuk ka dyshim që shkruaj në spanjisht.

Çfarë mendoni për përkthimin?
Përkthimi duhet të kufizohet krijim në gradën maksimale të mundshme, në gjuhën në të cilën përkthehet gjithçka që është në origjinal. Por është gjithashtu një art i bazuar në një sistem kompesimesh. Ka momente ku njëri mund të heqë dorë nga diçka që thuhet në origjinal për ta futur dy rreshta më pas. Liria e këtij lloji më duket shumë e mundshme dhe e praktikueshme: Kur ka një ndalesë, diçka që nuk tingëllon mirë dhe që nuk është e praktikueshme në një gjuhë sigurisht mund të kompesohet. Për shembull mund të hiqet dorë nga një mbiemër në një moment të caktuar për ndonjë arsye, dhe dy ose pesë rreshta më pas, nëse flitet për të njejtën gjë, mund të provohet për ta vënë, edhe pse jo, pikërisht atë mbiemër, të paktën, konceptin që shpreh, dhe ta futësh kështu në përkthim. Në fakt, sipas këndvështrimit tim, ka një sistem kompensimesh shumë të praktikueshëm. Unë besoj që në një sens përkthyesi duhet të jetë i njëjtë me shkrimtarin.Unë kam përkthyer shumë; jam shkrimtar më parë, pastaj jam përkthyes, dhe kisha shkruar libra para se të përktheja, por në fakt, të jesh përkthyes më ka ndihmuar shumë. Ka një moment në përkthim, në të cilin nuk më duket që eksiston shumë ndryshim nga puna e krijimit, e të shkruarit dhe të përkthyerit. Përfundimisht duket që përkthyesi diferencohet nga shkrimtari, sepse ka përpara një tekst që duhet ta riprodhojë, dhe supzohet që ky test nuk i lejon liri, që e bën skllav, e detyron dhe nuk mendon që mund të largohet nga mendimi. Kjo është e vërtetë deri në një farë mase, por është gjithashtu e vërtetë që të gjitha dhe secila fjalë e përkthimit janë të zgjedhura nga përkthyesi. Ka shumë pak fjali në secilën gjuhë që pranojnë një përkthim të detyruar - në numrin më të madh, mbase midis gjuhëve si spanjishtja dhe italishtja, domethënë kur janë më të ngjashme. Artur Uaili, përkthyesi i famshëm nga kinezçja në anglisht, thoshte se në fraza shumë të thjeshta gati asnjëherë nuk është një përkthim i detyruar. Përkthyesi zgjedh gjithmonë midis mundësish të ndryshme dhe është ai që, përfundimisht, përdor një fjalë në vend të një tjetre, e zgjedhur midis sinonimesh të mundshëm.

Nuk ekzistojnë përkthime fjalësh, (përkthimet nuk janë fjalor), por një bashkësi fjalësh, bashkësi fjalish, bashkësi faqesh. Besoj që përkthyesi është si shkrimtari; le të themi që ndryshimi është në volum dhe jo në cilësi. Edhe përkthyesi zgjedh dhe si thoshte Uaili: "Gjithmonë kur kam përkthyer, kam zbuluar që tekstet flisnin vetë, por isha unë ai që formuloja, që shprehja, jo tekstet". Puna e përkthyesit kërkon të njëjtin tip talenti si ai i shkrimtarit. Mbase jo një talent konkret, por sigurisht të të njëjtit tip relativisht të pjesës teknike dhe mbi të gjitha rreth zgjedhjes. Të paktën kjo është eksperienca ime. Si reagoni përballë një vepre tuaj të përkthyer? I referohem përkthimit në frëngjisht të "Burri i ndjeshëm" të Laura Batailon, që sapo është publikuar.

Është hera e parë dhe pikërisht për një person që ka përkthyer shumë dhe ka reflektuar mbi përkthimin, është shumë interesante dhe kurioze. Atë që munda të shikoja duke lexuar pjesë nga ky përkthim, në një gjuhë që e lexoj mjaft mirë, është mundësia për të lexuar të njëjtin tekst timin që e njoh si timin, por me një objektivitet të çuditshëm, meqë frëngjishtja është një gjuhë të cilën jam mësuar ta lexoj (edhe për të lexuar përkthime në frëngjishte të autorëve gjermanë ose rusë, gjuhë që nuk i lexoj). Ky tip leximi më lejonte për të lexuar tekstin tim si një përkthim si gjithë të tjerët dhe ta shikoja me objektivitet, të cilin sigurisht nuk mund ta kem mbi tekstin tim, në spanjisht, në të cilin njoh çdo fjalë, sepse në të isha unë ai që formuloja, domethënë isha unë ai që isha shprehur, unë që kisha zgjedhur çdo fjalë. Në frëngjishte, zgjedhja e fundit, domethënë secila fjalë dhe së bashku kaloi nëpërmjet Laura Batailon. E më shumë vazhdoj ta shoh këtë tekst si timin, vazhdoj ta rinjoh. Duhet të reflektoj më shumë mbi këtë temë, por në fund të fundit, është një ndjenjë e kënaqshme, një ndjenjë e pëlqyeshme e të çuditshmes dhe të resë: të shohësh një tekst timin si timin dhe në të njëjtën kohë ta shohësh me një objektivitet që nuk mund ta kesh duke e rilexuar në spanjisht, gjë të cilën, nuk do ta bëja kurrë.

Kur shkruani, keni që në fillim të gjithë historinë në mendje, apo tregimi zhvillohet kur shkruani? Zhvillohet ndërsa shkruaj dhe ka disa finale në librat e mi që unë i injoroj derisa vijnë; mund t'i parashikoj, mund të kem një ide pak a shumë të zbehtë, por le të themi që romani formohet ndërsa e bëj. Natyrisht, kur filloj kam një bazë fillese, mjaft të kompletuar, por jo shumë të detajuar.

Çfarë rendësie ka muzika për ju?
Shumë, për mua ndoshta është arti më i rëndësishëm. më pëlqen shumë dhe e dëgjoj shumë. Ka dhe muzikantë në familjen time: kam një vëlla muzikant; një xhaxha dirigjent; një xhaxha tjetër kritik muzike i "El Pais"-it dhe kam disa njohje në botën e muzikantëve nëpërmjet familjes sime – në libër nuk flas pa njohur shkaqet. Në fakt, nuk kam studiuar muzikë, megjithëse jam shumë i apasionuar dhe natyrisht mundohem të bëj një prozë ritmike. Duke thënë "ritmike" nuk dua të them një ritëm konkret, por dua të them një ritëm që në rastin e shkrimtarit është në kokën e shkrimtarit dhe në rastin e lexuesit, është diçka që ai mund ta perceptojë ose jo. Unë ndonjëherë e perceptoj: ka proza që si muzika të ftojnë menjëherë për të ndjekur ritmin, ose për të ndjekur melodinë dhe shpesh varet nga secili lexues për të kapur ritmin ose jo. Në këtë kuptim, në mënyrë shumë të gjerë dhe absolutisht pak shkencore, dhe unë në librat e mi, mundohem për të bërë të paktën një tip prozë ritmike.

Si është e mundur që një tenor të jetë protagonisti, ai që rrëfen? Ka arsye të ndryshme: njëra është që ky personazh është dukur në romanin "Firma" dhe ishte një personazh që më interesonte ta zhvilloja, i shikoja mundësitë, më rezultonte interesant, simpatik dhe në të njëjtën kohë, i çuditshëm apo jo? Madje dhe qesharak, por kishte shumë mundësi të mëdha. Një arsye tjetër ajo e një tipi më taktik: më interesonte që rrëfimtari i kësaj historie të ishte një personazh që mund të bënte një seri vëzhgimesh dhe mendimesh jo shumë vulgare, domethënë nuk mund të merrja një kasap, që mendonte këtë ose atë gjë, sepse do të dukej pak i besueshëm. Në të njëjtën kohë nuk doja të vija një personazh të tipit shkrimtar ose profesor: në fakt më lodhin mjaft romanet mbi shkrimtarët, mbi intelektualët duke konsideruar së një shkrimtar mund të jetë një intelektual. Po ashtu më interesonte të ishte një personazh mjaft i pjekur dhe mjaft i ndjeshëm. Për të bërë ndonjë vëzhgim ndonjëherë, që nuk mund të bëhen nga çdo personazh pa një minimum kulture. E të ishte i lidhur në ndonjë mënyrë me artin dhe si thuhet në një pikë të caktuar me prodhimin e artit: më shumë se me krijimin, sesa me prdhimin e artit siç është një këngëtar. Një këngëtar është një person në kontakt me artin si muzika që gjithashtu më e prodhon më shumë. Nuk është në kuptimin lidhur me krijuesin, nuk është një kompozitor, por është i duartrokituri, i pranueshëmi dhe i vërtetë; dhe është e vërtetë që ka një kulturë të mjaftueshme për të bërë ndonjë vëzhgim, për të dhënë ndonjë mendim dhe për të bërë një refleksion. Përgjithësisht personat që janë shumë afër muzikës operistike, janë mjaft të ndjeshëm, ndërsa protagonisti nuk është shumë. Unë mendoj se është, megjithëse, më pak se Manur. Domethënë "Burri i ndjeshëm", natyrisht, pasi ka lexuar dhe mbaruar librin, duket se i referohet personazhit të Manurit, por në të vërtetë nuk është i vetmi: në këtë libër janë të paktën dy ose tre, mbase dhe katër burra të ndjeshëm, secili në mënyrën e vet, kush më shumë e kush më pak. Mund të jetë një lloj i ndjeshëm p.sh.: burri i Bertës, Noriega, që në një farë vendi bëhet qesharak dhe thotë që duhet të zhdukë të gjitha objektet e gruas së vdekur, sepse nuk mund t'i durojë. Është e qartë që është i ndjeshëm. Edhe Dato është i ndjeshëm, del në fund kur bën zgjedhjen e tij, kur në një kohë të caktuar pranon të ndihmojë personazhin e Natalias. Natyrisht, rrëfimtari është shumë më pak i ndjeshëm, ose nëse preferoni, shumë më i civilizuar, shumë herë më i fortë se Manuri, por unë mendoj se megjithëse mundohet ta mohojë ta fshehë, ai është në një farë mënyre. P.sh., kur flet për personazhin e Bertës, flet dhe mohon dhe as që nuk i kujtohet se ka jetuar me të, por e thotë në një mënyrë shumë radikale për të menduar që nuk ishte shumë i prekur nga vdekja e këtij personazhi. Libri mbaron me një fjali në të cilën shohim që personazhi është më shumë i qëndrueshëm dhe i fortë se tjetri, Manuri. Dhe përsëri, rezulton që, nëse mendojmë atë që ndodh në roman, kjo ka tre kate: kati i ëndrrës; i asaj që ka ndodhur katër vjet më parë; dhe i asaj që po ndodh në ditën kur rrëfimtari shkruan librin.Vende - vende ka dhe ndërprerje të shkurtëra dhe ai thotë se ka zbritur për të darkuar, që ka bërë një gjë të tillë etj. Domethënë ka një rrëfim të shkurtër të kësaj dite dhe zbulojmë se edhe ky njeri që tregon është zgjuar në mëngjes dhe ka patur një endërr e cila përputhet me atë që ka ndodhur katër vjet më parë dhe që në të njejtën kohë, ka zbuluar duke u zgjuar se është braktisur nga gruaja me të cilën kishte jetuar katër vjet. Ai nuk e fillon veprimtarinë e tij të përditshme, por fillon ta shkruajë, fillon ta tregojë menjëherë, në të njejtën ditë. Më duket një e thënë e rëndësishme fakti i historisë që ka jetuar, edhe pse tregohet fillimi dhe mbarimi dhe asgjë tjetër. Më duket që "Luani i Napolit" është më shumë i ndjeshëm kur flet për atë që ndodh përpara historisë dhe jo kur kjo është duke u zhvilluar. Ajo që tregohet këtu janë bazat e një historie dashurie dhe mbarimi i saj: ajo që ndodh në fillim dhe ajo që ndodh në fund. Në këtë kuptim ka një justifikim shumë të thjeshtë si fakti që normalisht në jetën e tyre njerëzit flasin për historitë e tyre të dashurisë kur janë duke filluar, ose kur kanë probleme dhe janë duke u ndarë. Ndërsa zhvillohen, sado që janë pasionale, sado që janë të mrekullueshme, gjithçka shkon mirë, shohim që njerëzit nuk flasin për të. Pra, në momentet e fillimit dhe të përfundimit njerëzit nuk pushojnë së foluri, kalojnë orë duke folur dhe analizuar.

Mund të më shpjegoni emrat e disa personazheve?
Jo të gjithë e kanë. Dato, po, gjithashtu tek "Firma" është Donato Dato dhe ndonjëherë thirret Dato, jo nga rrëfyesi, por nga personazhet që në brendësi të librit e ngatërrojnë dhe e thërrasin Dado. Ky emër është mjaft normal në Spanjë; ishte një politikan që quhej Eduarto Dato. Që këtu merr shkas emri. Saktësisht, kur aludohet dita e vrasjes së tij. Në këtë libër kuptimi i Dato është Dado, si e kuptojnë disa personazhe që e thërresin, dhe dihet se ç'është një dado, apo jo? Në dy romanet, ky personazh ka një funksion gati identik.Tek "Firma" eshtë një personazh që fut në marrëdhenie Kasaldaliga me një grua e cila më vonë do jetë gruaja e tij, Kostanca Bacio. Tek "Burri i ndjeshëm" është gjithashtu personashi që i flet tjetrit, Luani i Napolit flet për gruan për herë të parë dhe e fut në marrëdhenie, vepron në mënyrë të fshehtë. Nuk është vetëm kjo: tek "Firma" me fjalën dato aludohet për çeshtjen: është një personazh i rastësishëm, që duket papritur dhe hapur pa rëndësi na e ngatërron dhe komplikon jetën. Berta – viella është një emër katalan. Në Barcelonë, ku kam jetuar është emri i një vendi. Ekziston një vend që quhet Viella. Gjithashtu është një shaka private: shumë vjet më parë, kur jetoja në Barcelonë, shkruajta një artikull në një revistë feministe, me kërkesën e një mikes sime, duke treguar një fakt, një rast padrejtësie. Ajo nuk dinte si ta bënte dhe atëhere e bëra unë; por meqë në një revistë femministe mund të shkruanin vetëm gra, atëhere u shkruajta emri i Luisa-Viella. Është një shaka. Berta është një emër normal dhe Viella është një emër katalan që nuk është shumë i rrallë. Manur vjen nga Namur, një qytet belg ku u zhvillua një betejë për të cilën flitet shumë në "Jeta dhe opinione të zotit Tristan Shandy" një roman i Stërnit, të cilin e kam përkthyer. Kasaldaliga është një emar tjetër katalan dhe do të thotë shtëpia e shqiponjës. Pjesa më e madhe e emrave që janë tek "Firma" mund të jenë italianë: romani zhvillohet në Spanjë, por nuk thuhet kurrë; flitet për qytetet (Madrid, Barcelona, dhe pak për Seviljen), por nuk thuhet kurrë për kë bëhet fjalë, dhe unë doja që emrat mund të ishin edhe italianë.

Pse thoni që fundi i një dashurie nuk është jashtë mase i rëndë për shoqërinë aktuale? Më duket se kështu është me sa shoh rreth meje, nuk është jashtë mase e rëndë. Pjesa më e madhe e njerëzve kalon një periudhë të keqe, pastaj rigjejnë veten dhe normalisht gjen një tjetër. Është kot e rëndë, domethënë si janë gjerat prej njezetë vjetësh, dihet që ndryshimi i një çifti është një gjë shumë e shpeshtë dhe shumë normale. Mbarimin e një dashurie dikush mund ta ndjejë si një fakt shumë të rëndë për momentin dhe mund të jetë, por në të njetën kohë, bën pjesë në njohurinë tonë rreth botës, të enciklopedisë sonë, që normalisht nuk është shumë e rëndë, që pjesa më e madhe e njerëzve shërohen dhe akoma më shumë gjen një tjetër dashuri, ose një partner tjetër. Për sa një njeri e ndjen të rendë në një moment të caktuar, e di që në fund do dalë. Më duket se është kështu.

Bibliografia
Më mendo nesër në betejë
Të gjithë shpirtrat
Zemër kaq e bardhë
Njeriu i ndjeshëm
E zezë shpina e kohës
Kur isha i vdekshëm
Zemërligësi
Të egër e të ndjeshëm (histori futbolli)
Fytyra jote nesër

Çmimet
Çmimin Herralde de Novela 1986 për "Njeriu i ndjeshëm"
Çmimin Ciudad 1989 për "Të gjithë shpirtrat"
Çmimin e Kritikës 1993 për "Zemër kaq e bardhë"
Çmimin Grinzane-Cavour
Çmimin Mondello
Çmimin Flaiano