Qamil Grezda, jeta plot peripeci e një piktori nga Gjakova në Akademinë e Arteve në Romë. Fillimi i një karriere ku zuri vend një fond i madh veprash të veçanta në pikturë. Udhëtimet krijuese nga veriu në jug të Shqipërisë. Në Galerinë e Arteve ruhen 33 tablo të Grezdës.

E kam njohur qysh në fëmijëri bacën Qamil kur shkëmbeheshin vizita familjare. Ishte i thjeshtë, i qetë dhe i avashët, fliste pak, me zë të ulët, i respektueshëm dhe ku ndjehej fisnikëria e qytetarisë gjakovare nga rridhte. Njihte zakonet dhe i respektonte ato, kishte humor dhe e pranonte atë, gjithmonë i afërt me kolegët dhe miqtë, shquhej për virtytet dhe talentin e tij. I lidhur ngushtësisht me idealet kombëtare, me ngjarjet dhe heronjtë trima kosovarë, tregonte për ta dhe i pikturoi gjatë gjithë jetës.

Copëza nga jeta
Nga takimet e veçanta që kam patur me piktorin dhe materialet arkivorë mbledhur në vite, dorëshkrime edhe të vetë autorit, del një biografi e pasur artistike me shumë vepra të krijuara në 50 vjet punë këmbëngulëse, nga përfundimi i Akademisë e deri sa u nda nga jeta, me penel në dorë. Jeta e tij është plot ngjarje e peripeci, si e shumë artistëve të tjerë, me mundime për shkollim e formim profesional, me përpjekje për të bërë art, me vështirësi në përballimin e jetës dhe të tjera të paparashikuara. Qamil Grezda lindi në Gjakovë më 18 maj 1917, në një familje me tradita patriotike, djalë i Xhemiles dhe Hysnis, prindër të etur për dije e dituri, sikundër gjithë familjet gjakovare, të preokupuar për fatin e djalit të tyre që shëtiste më shumë buzë lumit Erenik, ngjitej në kodrën gjelbëroshe me vreshta të Çabratit dhe hutohej pas zhurmës në Çarshinë e madhe të qytetit krenar. Mësimet e para të shkollës fillore i kreu në Shkodër prej vitit 1924-1930, strehuar në konviktin "Malet tona". Edhe shkollën e mesme 1930-1933 e bëri në Gjimnazin e Shkodrës, ku mësuesi i vizatimit, Simon Rrota, piktori i parë akademik mbaruar studimet në Akademinë Brera të Milanos (1915), duke parë talentin e të riut gjakovar, e këshilloi të synojë drejt pikturës dhe vizatimit. Prandaj, edhe Qamil Grezda niset drejt Shkollës Teknike në Tiranë, ku pranohet në Degën e Dekoracionit në vitin 1935, për të kaluar një vit më vonë (1936) në Shkollën e Vizatimit, të cilën e kreu më 1938 me sukses. Shkolla e mesme e artit kryer në atdhe duhej vazhduar. Ethet e artit ishin futur në shpirtin e të riut të talentuar. Duhej vazhduar më tej. Atëherë, me ndërmjetësimin e një miku të tij, kërkon për të vazhduar studimet jashtë shtetit. I propozuan për të studiuar për Bujqësi dhe Financë.

Kjo nuk përputhej me dëshirën dhe talentin e tij, por u detyrua ta pranojë vetëm për të provuar fatin jashtë shtetit. Më 1 prill 1939, mbas shumë e shumë përpjekjesh, Qamil Grezda niset për studime në agronomi, gjë që as e kishte menduar dhe as e aspironte. Mbas një viti ai provoi të konkuronte në Akademinë e Arteve të Bukura të Romës, ku edhe u dallua dhe fitoi bursën si student i rregullt. Vitin e dytë të Akademisë, d.m.th. 1940-1941, e vazhdoi në Firence me Prof. Feliçe Karenën. U kthye përsëri në Romë, ku nga viti 1941-1943 vazhdoi Akademinë, të cilën e përfundoi më 30 qershor 1943, në ateljenë e Karlo Sivieros. Kthehet në atdhe dhe merr pjesë në Grupin Universitar të Lëvizjes Nac.Çl. në Tiranë. Pas çlirimit emërohet Piktor në Teatër (1945), Drejtor në Muzeun e Luftës Nac.Çl. në Tiranë (1948), Profesor në Liceun Artistik "J.Misja" në Tiranë (1953), në Shkollën e Mesme Pedagogjike (1956), Institutin Pedagogjik dyvjeçar (1957), Teknikumin Ekonomik (1964) dhe përfundimisht në shkollën "1 Maj" në Tiranë, ku edhe nga doli në pension.

Karriera
Pedagog, Piktor i Teatrit e Filarmonisëpor edhe Drejtor i Muzeut të Luftës Nac.Çl. Pra, sikundër shihet, Qamil Grezda ka dhënë një kontribut të shquar si mësues vizatimi dhe pedagog në Shkollën e Mesme Artistike "J.Misja", me merita të veçanta në zbulimin dhe edukimin e talenteve të reja me gjithshka që kishte studiuar në Akademinë e Romës. Formimin e artistëve të rinj me koncepte të kjarta për mjeshtërinë e vizatimit dhe të pikturës, modelimin realist të detyrave shkollore dhe përgatitjen patriotike e kulturore të tyre sipas modeleve dhe eksperiencës Rilindase të shkollës nga ai vinte, ajo Perëndimore, e shihte si domosdoshmëri për të çuar përpara artin tonë kombëtar.

Qamil Grezda duhet çmuar si piktor i Teatrit e Filarmonisë, skenograf dhe dekorator qysh në themelimin e tyre, në ato vite të vështira për materiale dhe mjete të domosdoshme në realizimin e dekoreve me koncepte realiste të pikturimit të natyrës dhe mjediseve ku do të luanin aktorët. Dekoret ktheheshin në piktura të dimensioneve të mëdha monumentale, të vërteta dhe plot detaje natyraliste. Qamil Grezda, si përgjegjës i Muzeut të Luftës, punoi me përkushtim në grumbullimin e relikeve, dokumentave, armëve dhe gjithshka tjetër për ngritjen e Muzeut të Luftës Nacional Çlirimtare, të fotografive dhe realizimin e disa pikturave që kishin të bënin me profilin e këtij Muzeu. Përballimi i ngritjes së Muzeut, që sigurisht u realizua me kontribut të përbashkët të kuadrove ish partizanë, specialistë të fushave të ndryshme, por që, në fund të fundit, edhe koordinimi i punës qysh nga restaurimi i godinës në Rrugën e Barrikadave e deri në grumbullimin e përmbajtjes dhe paraqitjen estetike të tyre, e gjithë kjo, duke marrë parasysh vitet e vështira të pasçlirimit, ka qenë një punë e lavdërueshme edhe e Përgjegjësit të këtij Muzeu – Qamil Grezdës.

Aktiviteti i tij dhe i kolegëve, në ato vite ka qenë i rëndësishëm edhe në përgatitjen e dekoreve, organizimin e aktiviteteve kulturore artistike, përgatitjen e grafikës së ilustruar, pllakateve dhe realizimin e objekteve manifestuese që bëheshin aso kohe. Dhe, krahas gjithë kësaj pune të mundimshme e me përgjegjësi, duhej bërë art i mirëfilltë, pikturë, duhej bërë ajo çka artistit të ri i trokiste në shpirt e që mbante firmën e tij në një qoshe të tabllosë.

Aktiviteti i tij artistik në pikturë
Aktiviteti i tij artistik fillon qysh në vitet e Shkollës së Vizatimit pasi detyrat më të mira (vizatim apo pikturë), krahas punës jashtëshkollore, ekspozoheshin në Ekspozita që hapeshin në Tiranë çdo vit në mjediset e Shkollës apo Salla të tjera. Gara artistike ishte e pranishme në pikturë, skulpturë, vizatim, në gdhendje druri apo guri, vazo dekorative apo objekte të karakterit aplikativ. Qamil Grezda shquhej qysh në vitet e Shkollës së Vizatimit për etydet e freskëta nga natyra, portretet, vizatimet që i bënte me realizëm dhe në karakter. Kur ende ishte nxënës i Shkollës së Vizatimit, në vitin 1937, në moshën 20 vjeçare, Qamil Grezda merr pjesë në një ekspozitë në Selanik ("Panairi i Selanikut") me disa vazo dekorative të zbukuruara me motive nga etnografia jonë, skena nga jeta shqiptare dhe tradita, punime që u pëlqyen shumë dhe u vlerësuan me medalje ari, shoqëruar me diplomën përkatëse. Ky ishte një vlerësim i madh për artistin e ri, një nxitje dhe inkurajim për të. Pastaj talenti i tij dhe i kolegëve: Sadik Kaceli, Nexhmedin Zajmi, Foto Stamo, Ibrahim Kodra, Kel Kodheli, Hasan Reçi, Shefqet Agalliu, Llazar Nikolla, Bukurosh Sejdini, Gani Strazimiri, etj., kaluan nëpër duart dhe mësimet e A.Kushit, O.Paskalit, A.Buzës, etj., artistë të formuar në Zagreb, Romë dhe Firence., me përvojë dhe të talentuar, të përkushtuar në edukimin e këtyre talenteve të reja, prurjeve të para të Shkollës Kombëtare Shqiptare.

Por, duhet thënë se është një fat i madh që Qamil Grezda në Itali kishte pedagogë: Feliçe Karenën dhe Karlo Sivieros-in, mjeshtër të shquar të pikturës italiane, në atë kohë në kulmin e lulëzimit të krijimtarisë së tij. E ku të mbanin kollaj në atelje ata mjeshtër të mëdhenj të pikturës akademike realiste, njëkohësisht ngarkuar me elementë modernistë bashkëkohorë! Në qoftë se koha e viteve në Shkollën e Vizatimit, krahas detyrave shkollore, krijoi mundësi për realizime premtuese për artin e ri, punime që mbetën pjesë e krijimtarisë fillestare, punimet në Akademitë e Romës-Firences - prapë të Romës, dëshmojnë për një artist në formim të plotë akademik shqiptar.

Veprat e Qamil Grezdës në pikturë, realizuar në Itali: "Portret gruaje" (Firence), "Portret fëmije"(Romë), "Portret vajze"(Romë), "Portret gruaje"(Romë, karbon), "Portret i babait" (Romë), "Pylli i Pinçios" (Romë), "Autoportreti", etj., janë një koleksion i çmuar veprash që dëshmojnë për një artist të formuar dhe me të dhëna të çmuara në pikturimin e modelit nga natyra, portrete në karakter, mbërthyer me shkathtësi, vendosur bukur në kuadratin e telajos dhe penetruar në psikologjinë e figurës. Mbi konceptet e pikturës tonale ato kanë një kolorit të përmbajtur, të pasur në tone dhe me hapësirë, modelim plastik të lëndës dhe materies, shprehur me elegancë dhe prekur me një penel të sigurtë, të vërtetë. Pejsazhi "Pylli i Pinçios" (1943), që përmes pyllit autori pikturon momentin, është i mbushur me ajër dhe lagështirë, model i një pejsazhi puro-impresionist nga më të bukurit e kësaj gjinie. I thjeshtë në vizatim, pa ngarkesa koloristike shumëngjyrëshe, me pak prekje peneli dhe vizatim të kursyer, piktori Qamil Grezda na ka dhënë një tabllo emocionuese, mjaft prekëse, ishte ndarja me Akademinë, shkollën, shokët...

Pejsazhi "Të korrurat e grurit" menjëherë pas kthimit, në vjeshtë 1943, gjithashtu është një pejsazh mbresëlënës e mjaft poetik.

Vizatimet
Edhe vizatimet me laps sepia apo karbon të periudhës shkollore Akademike, të cilat i ripamë në ekspozitën e korrikut 2002 në Galerinë e Arteve, janë punuar mbi të njëjtin koncept si piktura, modelim plastik tonal, a thua se janë pikturuar, ndërtuar mbi plane njollash që mbyllen nga konture gjithashtu tonalë, vizash që ndërtojnë bukur figurën me poezi dhe ndjeshmëri të veçantë. Diku vizatimet janë më të thukta, ndërtuar më grafikisht, më të errëta dhe me linja më të rrepta, por që shprehin më shumë ecurinë, zhvillimin, sigurinë dhe përparimin e tij në konceptin e të vizatuarit dhe vetë vizatimit si mjeshtri më vete. Këtë gjë e vemë re edhe te piktorë të tjerë që kanë kryer Akademinë në Itali, si Foto Stamo, Hasan Reçi, Bukurosh Sejdini, Kel Kodheli, Nexhmedin Zajmi, etj. Vizatimet e tyre me penë janë si fletët grafike. Oforte të stampuara, shumë të çmuara, ku vizat e shpeshta paralele kthehen në njolla piktorike që modelojnë bukur e në karakter tipa dhe figura të njohura të kulturës dhe arteve, të penës dhe pushkës, siç është edhe "Portreti i Naim Frashërit", që po botojmë e që ma ka dhuruar mua në vitin 1967, ato ditë kur në Galerinë e Arteve në Rr. "Asim Vokshi" baca Qamil "rrekej" të ribënte "Urën e Brarit" (pejsazh) për një sallë të Kryeministrisë. Them "rrekej" se në fakt piktori realizoi një tjetër pejsazh, variantin II të "Urës së Brarit", duke prekur dhe ndryshuar pothuaj gjithë gamën e tij, duke ndriçuar urën dhe errësuar malin, modeluar më me skrupulozitet shkëmbinjtë dhe planin e parë. Atëherë unë i pata krijuar kushte që ai të punonte i qetë në zyrën e drejtorit, sipër në katin e tretë. Mbaj mend, që veç të tjerash, më kërkoi të mbyllja edhe telefonin për disa orë se e bezdiste. Ishte simpatik dhe i paparashikuar, punonte futur në botën e tij, pa marrë parasysh kohën, vendin dhe mjedisin përreth. Kisha zbritur në sallat poshtë dhe shoqëroja një grup studentësh, kur dëgjoj dikë që vërshëllente duke bërë të këndojë gjelin e detit të komshiut. Kjo "lojë" po përsëritej dhe vazhdonte… Profesori punonte në zyrën e drejtorit të Galerisë dhe prej aty "replikonte" me gjelin e fqinjit. Artist në kuptimin e vërtetë të fjalës, i zhytur në botën e tij të ngjyrave. Po le ta lemë mënjanë humorin dhe ndodhitë e bacës Qamil në natyrë gjatë punës së pejsazhit. Ky është një kapitull më vete.

Pas Luftës
Krijimtaria pas çlirimit fillon me pjesëmarrjen në ekspozitën e parë të shumë piktorëve, kushtuar Kongresit II të BRASH-it (Rinisë Antifashiste Shqiptare), për të vijuar më vonë me ekspozita gati të përvjetëshme: "Lufta e Tiranës"(1948), "Marshimi partizan" (1948), "Kostum nga Gjakova" (1945), "Pejsazh nga Dragobia"(1958), "Portreti i plakut në mensë. Tuti"(1946), "Farkëtari", "Dy pjesazhe nga Dardha" (1952), "Pamje nga Lapidari i Pojskës" (1950), "Dardharja me kostum" (1952), "Pamje nga Liqeni i Pogradecit" (1950), "Portret i gruas", "Portreti i Ermirit", "Portret i Gazmirit", "Pamje nga Voskopoja" (1953), "Pylli i Kamzës" (1953), "Pamje nga fushat e Tiranës"(1951), "Perëndim në Durrës" (1953) dhe shumë punime të tjera, që dëshmojnë për prodhimtarinë e tij krijuese dhe vazhdimësinë e vlerave të punimeve të para, menjëherë pas studimeve. Pejsazhi "Pamje nga Lura" (1956), që ruhet në Galerinë Kombëtare të Arteve, është një pejsazh mjaft piktorik, kompozuar natyrshëm, plot ajër dhe dritë, i veçantë dhe përcaktues për motivin nga Lura e freskët e pishave dhe lëndinave, pllajës karakteristike mes pyllit madhështor. Mbi kërkesa realiste, mbështjellë me një formë poetike të një peneli të brishtë që troket në dyer të pikturës impresioniste, piktori Qamil Grezda realizoi shumë pejsazhe që u shpërndanë në institucione të rëndësishme (Kryeministri, Ministri, Ambasadat tona jashtë shtetit) dhe mjedise zyrtare e që pjesërisht nuk dihet se ku janë.

Në vitin 1952 piktori shkoi në Divjakë me një grup artistësh dhe pikturoi atje disa punime impresionuese, ai ishte në terrenin e tij të pejsazhit me pisha. Në 1955 shkuan në Hidrocentralin "Karl Marks" bashkë me Androniqi Antoniun, Sofia e Akile Papadhimitrin, A.Buzën, S.Shijakun, I.Shehun, A.Cangonjin. Qamil Grezda kishte marrë me vete edhe djalin-Ermirin, sikundër shihet në vizatimin e tim eti, botuar me këtë rast, si kujtime nga ekipi i artistëve nëpër vepra të pesëvjeçarit. Të gjithë flinin. I gjithë ekipi gërhiste. Vetëm djalin e Qamilit, Ermirin, nuk e zinte gjumi, e hanin çimkat. Në hidrocentral, ekipi bëri disa punime, hapi edhe një ekspozitë që u prit me shumë interes. Mes tyre Qamil Grezda realizoi 4-5 tabllo me vaj, pejsazhe me figura gjatë procesit të punës në sektorë të vështirë të Digës. Kështu pejsazhi lirik i piktorit filloi diku-diku të marrë formën e një kantieri pune, mjedisi ku mplekseshin figurat me makineritë dhe objektet përreth.

Në pejsazhet nga fshati shihen kooperativistë që korrin grurë – "Të korrurat" (1957) dhe merren me punët e stinës. Edhe në pejsazh duhej figura e njeriut në plan të parë ?! Sikundër edhe "Jonufri"(1967) nga aksionet e rinisë, "Tuneli i Hotolishtit" (1973) etj. Pas viteve '60-të Qamil Grezda, gjatë udhëtimeve krijuese nëpër atdhe, nga veriu në jugë, nga Thethi e Dragobia, Elbasani, Dhërmiu e Himara, Kruja e Pogradeci, rrethi i Tiranës, etj., e tensionoi palitrën dhe kaloi në një pikturë me ngjyra më të theksuara, të ndërtojë plane më të gjera dekorative dhe kaloi në një lojë më të hapur të pikturës impresioniste ku njolla me dritë-hije, të ngrohtash dhe të ftohtash në violë ndërthureshin dhe krijonin emocione.

Njëfarë atmosfere liberalizimi dhe tolerance ndaj pikturës impresioniste dhe postimpresioniste e kaploi edhe pejsazhistin Qamil Grezda, ashtu sikundër A.Papën dhe të tjerë. Loja e ngjyrave hyri në palistrën e Qamil Grezdës me rezultatet e saja në pikturimin e "Vjeshtës" (1957) dhe (1977), "Pejsazhi kufitar" (1975), "Në vaditje" (1976), "Pejsazh me borë" (1973) e shumë të tjera. "Natyra e qetë me fruta", që ruhet në Galerinë e Arteve, është një pikturë ku ngjyrat e frutave dhe luleve ndërthuren në tabllonë e vogël të vitit 1960 (51.5cm x 36.5 cm.) realizuar me një virtuozitet koloristik të pasur, të kjartë e ku ndjehet magjia e kalimit në pikturën e ngjyrave në kontrapunkt.

Më pak u muar Qamil Grezda me portretin gjatë kësaj kohe, ndonëse shquhen "Autoportreti" (1960), "Bajram Curri" (1966), "Nëna" (1979), "Isa Boletini" (1978), "Malësori" (1983) dhe "Autoportreti" (1992) – që mbyll edhe krijimtarinë e tij. Pejsazhet nga Kosova të vitit 1981, pas vizitës që ai i bëri vendlindjes së tij – Gjakovës, janë një kujtim i bukur që mbeti i pashlyer në opusin krijues të artistit me tabllonë nga "Shtëpia e Lidhjes së Prizrenit", "Çarshia e madhe", dhe "Gryka e Kaçanikut".

Shumë vepra krijoi Qamil Grezda, nga të cilat 33 vepra ruhen në Galerinë Kombëtare, pjesëmarrës i të gjitha ekspozitave kombëtare deri më 1989. Mori pjesë në ekspozitat e përbashkëta të artit shqiptar në aktivitetet ndërkombëtare në Egjypt, Rumani, Hungari, Bullgari, Algjeri, Greqi, BRSS, Itali. Hapi disa ekspozita vetiake, ndër të cilat shquhet ajo Retrospektive e vitit 1984 me 150 tabllo, ekspozita e korrikut 2002, me vizatime të kohës studimore dhe sidomos Ekspozita e 27 marsit 2002 hapur në Galerinë e Arteve të Kosovës-Prishtinë dhe në vendlindjen e tij në Gjakovë. Qamil Grezda, bashkë me Abdurrahim Buzën dhe Shani Kryeziun, janë të parët piktorë kosovarë që kanë studiuar në Akademitë e Perëndimit, piktorë gjakovarë me vepra dhe krijimtari të bollshme, me temë patriotike dhe rol të spikatur në prurjen e profesionalizmit dhe elementëve bashkëkohorë të pikturës Euro-Perëndimore.

Piktori Qamil Grezda është fitues i disa çmimeve kombëtare në pikturë (në ekspozita brenda vendit) dhe dalluar në ato kolektive jashtë atdheut. Është dekoruar me Urdhërin "Naim Frashëri", në vitin 1985 dhe shpresojmë që tani, me rastin e 90-vjetorit të lindjes së tij, në vitet e Demokracisë të ketë vlerësime të ra, ashtu sikurse disa nga kolegët e tij. Vepra e Q.Grezdës mbetet një koleksion i çmuar për artin tonë kombëtar.

Kujtim Buza