Benca të rëndë e të zinj, makina të policisë zhurmëmëdha, bodigardë me syze të errëta, nëpunës me blloqe shënimesh, mikpritës të eksituar me kostum firme, teleoperatorë të palodhshëm fjalëpakë…

Pastaj: podiume me buzëqeshje standart, fjalime të gjata fjalëmëdha, lavdërime të bukura gjithpërfshirëse, premtime shpresëmëdha pa doganë, pirueta telekamerash kaba, duartrokitje të hareshme pa rezerva, duartrokitje të rastit me rezerva, përplasje duarsh me mirësjellje… Më vonë: shkëmbime komplimentash, shtrëngime duarsh, rrahje shpatullash, përcjellje të falash, zhurmë gomash, sirena të kaltra, heshtje e zhurmshme...

Në qoftë se takimet e personaliteteve të shtetit shqiptar me emigracionin nuk kanë qenë të gjitha të modeluara sipas një skeme të tillë, atëherë të paktën disa prej tyre i kanë përngjarë. Të tjerat nuk ndryshojnë veçse në rang, në formë apo në ndonjë element logjistik të dorës së dytë, çka reflektohet kryesisht në pompozitetin e eventit, por nuk i heqin asgjë thelbit të tij. Përndryshe mund të thonim: nismë shoqate, i dërguar nga ministria, dy fjalë, tre citime, ca kërkesa, disa premtime, pak justifikime, duartrokitje të thata, koktejl bujar, kthim në hotel…

Me fjalë të tjera vizitat e emisarëve dhe e përfaqësuesve të shtetit shqiptar në emigracion janë shndërruar fatalisht në një ritual në kufijtë e rutinës. Një pyetje e llojit “çfarë bën shteti shqiptar për emigrantët e vet?” mund të ketë shumë përgjigje diplomatike, madje edhe me citime rezolutash ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, por në thelb mbetet pa përgjigje.

Shteti shqiptar nuk është një entitet abstrakt që jeton e riprodhohet jashtë kulturës politike shqiptare. Në këtë kuadër, duhet thënë se kulturorisht funksionarët e shtetit shqiptar nuk kanë asnjë lloj prapatoke që mund t’i ndihmojë në trajtimin e çështjes së emigrantëve. Në fakt pyetja e mësipërme po të formulohej ndryshe: “çfarë bën shteti shqiptar për qytetarët e vet?” (a nuk janë emigrantët qytetarë shqiptarë?) do të nxirrte në pah një problem që shkon përtej problemit të mërgatës dhe prek marrëdhëniet individ–shtet që në Shqipëri janë ende në amulli të plotë. Përveç kësaj, klasa drejtuese shqiptare nuk del dot nga vizioni ndarës që mbizotëron sot në Shqipëri kur flitet për emigracionin. Në të vërtetë, edhe pse mund të duket pak e sforcuar, kjo mendësi nuk është pa lidhje me atë të periudhës komuniste.

Në kohën e regjimit diaspora shihej vetëm me dylbitë e ushtarakut dhe vetëm si kryeurë nga ku mund të katapultoheshin e kalonin grupe diversantësh. Orvatjet e skajshme për ta kontrolluar diasporën – a nuk është vallë edhe demonizimi një mënyrë kontrolli? – shtresëzuan një farë “kulture”, në kuptimin e praktikës, ndaj shqiptarëve me banim jashtë shtetit. Kjo “kulturë” ishte ndërtuar vërtet mbi themele politike, por duke qenë e ndërthurur me faktorë të tjerë, ajo mbijetoi disi deri në ditët tona. Edhe mitizimi që iu bë gjatë periudhës së parë postkomuniste disa figurave të dyshimta mërgimtarësh – që do ta nxirrnin nga mjerimi Shqipërinë me investimet e tyre madhështore – abuzoi tinëzisht me besimin e njerëzve, të cilët fillimisht i dhanë kredi besimi pa limit diasporës së asaj kohe, për të përfunduar më pas në krahët e nihilizmit dhe dyshimit total. Zhgënjimi që pasoi, çoi ujë në mullirin e asaj mendësie që e ka parë mërgatën të ndarë nga vendi dhe shtetin e ka konsideruar si mekanizëm që merret vetëm me qytetarët që janë brenda territorit shqiptar.

Në këtë kuadër nuk mund të lihet mënjanë edhe veprimi i globalizimit, që vijoi ethshëm në vitet ’90 në të gjithë rruzullin. Gjatë këtyre viteve figura e emigrantit u bë më pak e jashtëzakonshme, sepse lëvizjet e popullsisë, ose mundësia e lëvizjes, u shtuan ndjeshëm. Në shoqëritë postmoderne, me krijimin e entiteve transkombëtare, heqjen e vizave brenda hapësirave të caktuara, zvogëlimin real të largësive, rritjen e lëvizshmërisë për arsye të ndryshme, fleksibilitetin në ngritje të tregut të punës, filluan të lindin figura të tjera të njerëzve “pa rrënjë”. Deri në një farë mase konceptet tradicionale të përkatësisë, si p.sh. ai i lidhjes së gjakut apo i territorit, hynë në krizë. Konfuzioni është rritur edhe për shkak të zhvillimit të mjeteve të komunikimit masiv (telefonia, televizioni dixhital, interneti) që, nga një anë e zbusin largësinë nga vendi i origjinës dhe nga tjetra lejojnë mbajtjen e kultivimin e vazhdueshëm të lidhjeve me bashkësinë fillestare.

Në këtë situatë zhvillimi frenetik, shteti shqiptar nuk ka mundur të përcaktojë as kanalet dhe as modalitetet e duhura të komunikimit (kulturor por edhe politik) me qytetarët e vet jashtë vendit. Si rrjedhim, mungesa e një strategjie të përgjithshme shpeshherë i lë vend improvizimit, që shkon nga heshtja e plotë deri tek qëndrimet burokratike e paternaliste naive. Disa politikanë pastaj e konsiderojnë diasporën thjesht si një rezervuar ku mund të peshkohet ndonjë votë – çka shpjegon edhe aktivizmin konjuktural periodik në prag të zgjedhjeve – ose si një arenë ku mund të shfryjnë të gjithë arsenalin e tyre retorik pseudonacionalist. Këto veprime, në thelb utilitariste, nuk duhen parë jashtë asaj fryme që i shikon emigrantët thjesht si përdoruesit e agjencive të dërgesave apo si turistë romantikë, që përfundojnë çdo fundviti në ndonjë nga ato prezantimet Power Point me grafiqe të larmishme statistikore.

Nuk them se diaspora nuk ka asnjë lloj përgjegjësie për rindërtimin e urave lidhëse me atdheun, duke filluar nga fakti që në korin e mërgatës shpeshherë dëgjohen më shumë ato zëra që udhëhiqen nga romantizmi nacionalist e/o protagonizmi eksibicionist, zëra që në realitet nuk kanë asnjë lloj patente përfaqësimi. Diaspora ende nuk është e vetëdijshme për potencialin e madh që ka, ose më mirë ende nuk i ka gjetur rrugët e duhura për ta shprehur atë. Megjithatë, defektet e diasporës shqiptare nuk mund të krahasohen me ato të makinës shtetërore, që si rregull ka një epërsi të padiskutueshme organizimi.

Nuk mund të lihet në heshje fakti se elitat shqiptare ende nuk e kanë ndarë mendjen për dobishmërinë e emigrantëve. Madje edhe për dobinë ekonomike – për mendimin tim më pak të rëndësishme – qarkullojnë argumentime lidhur me dëmin që emigrantët mund t’i shkaktojnë ekonomisë së vendit të tyre. Kurse për dobitë e tjera, që nuk parashtrojnë lidhje të drejtpërdrejtë me kurbën e kursit të këmbimit, as që diskutohet fare, përjashto ndonjë mbledhje mediatike për studentët jashtështetit, të cilët verbalisht i kanë të hapura dyert e administratës shqiptare, por në realitet duhet t’u nënshtrohen “forkave kaudine” të politikës dhe burokracisë. Lidhur me këtë të fundit, bie në sy dallimi që i bëhet studentëve dhe emigrantëve; për të parët bëhen premtime megafonike, për të dytët asnjë fjalë, edhe pse kthimi i tyre mund të jetë pozitiv njëlloj për mëmëdheun: studentët marrin dije në shkolla, emigrantët marrin dije në punë (por edhe nëpër shkolla). Të dy palët janë “kandidatë” për të mbetur përgjithnjë në dhé të huaj, të dy palët i ushqejnë ëndrrat e kthimit në atdhe, të dy palët thithin diçka nga praktikat perëndimore.

Nga ana tjetër klasa politike shqiptare nuk ka nguruar kurrë t’i transformojë problematikat e emigracionit në instrumente debatesh, polemikash, kacafytjesh, retorikash, që në vend të ndihmojnë në krijimin e një vizioni të përbashkët për fenomenin, e kanë degdisur në rërat e lëvizshme të politizimit. Një ndikim të vetin ndoshta e ka edhe vetë natyra e emigracionit, që i çterritorializon njerëzit, i emancipon, dhe njëkohësisht i bën më të vështirë për t’i kontrolluar, çka kushtëzon fuqimisht qëndrimin e klasës politike.

Shumë shoqata emigrantësh e akuzojnë shtetin shqiptar për një mosprani të plotë ndaj problemeve të mërgatës, aq sa disa prej tyre nuk janë mjaftuar me “vënien e mungesave në regjistër”, por ia kanë fshirë plotësisht emrin. Do të ishte absurde të quhej punë vetëm prania e përfaqësuesve diplomatikë në ndonjë veprimtari kulturore e/o përkujtimore organizuar nga emigrantët shqiptarë apo nga organizmat vendase, anipse as kjo nuk bëhet siç duhet. Gjithsesi, si prezencializmi gjysmak ashtu edhe prezencializmi obsesiv i mundshëm nuk mund ta fshehë formalizmin dhe mungesën e politikave ndaj emigracionit. Edhe në rastin më të mirë kemi të bëjmë me nisma personale, që nuk hyjnë në kornizën e asnjë projekti mbarëkombëtar me karakter përfshirës. Sikur ky i fundit të ishte realitet, atëherë edhe ndonjë mëkat krenie, që trupëzohet në xhipsa të blinduar, dosjembajtës të kollarisur e ligjërata me fjalë të huaja, do të falej me një buzëqeshje dashamirëse. Konceptimi i emigrantëve si burim andrallash (janë mjet presioni nga të tjerët, bëjnë kërkesa të vazhdueshme, i krijojnë probleme administratës, etj.) ka zënë rrënjë në shumë zyra burokratësh, të cilët e quajnë të ezauruar punën e tyre vetëm me lëshimin e një çertifikate apo pasaporte. Mirëpo vula, e konceptuar si simbol i autoritetit të shtetit, nuk ka qenë kurrë mjet komunikimi. Përkundrazi. Ajo zë vend e merr autoritet atje ku qytetarët konsiderohen nënshtetas dhe jo pjesëtarë të një bashkësie me objektiva dhe vlera të përbashkëta. Natyrisht, askush nuk kërkon heqjen e përgjithësuar të vulave (megjithëse nuk do të ishte zgjedhje e keqe), pavarësisht se dihet që burokracirat e tepërta po ua nxijnë jetën emigrantëve në të dy anët e kufirit. Mirëpo, reduktimi i marrëdhënieve midis shtetit dhe emigrantëve në një vulë rrumbullake apo katrore është tepër e dëmshme, sepse i huajëson ata dhe i bën të mos ndihen pjesë e asaj bashkësie për të cilën kontribuojnë dhe së cilës i përkasin jo vetëm shpirtërisht.