Tashmë perdja e hekurt e Luftës së Ftohtë, midis bllokut të Lindjes dhe atij të Perëndimit, po zë vend në faqet e librave të historisë ose në kujtimet e atyre që nuk janë më adoleshentë. Evropa e viteve ’90 ëndërroi të ringrihej pikërisht mbi ankthin e asaj perde, që kishte synuar ndarjen hermetike të kontinentit të vjetër dhe errësimin e çdo dritareje komunikuese midis popujve të tij.

Perdja e hekurt ishte pjellë e konjukturës politike të krijuar pas ndarjes së botës në dy sisteme politiko-shoqërore, socializmit dhe kapitalizmit, por nuk ishte një risi në historinë njerëzore, e cila, nëpër shekuj, e ka përjetuar në gjithfarë trajtash idenë e ndarjes: me mure gjigante të pafundta, me kështjella bedenalarta, me llogore qindra kilometrash, me patrullim detar, me tela me gjemba, me fusha të minuara, me breza bunkerësh, e kështu me radhë.

Perdja e hekurt, tanimë hekurishte e imagjinarit kolektiv evropian, ashtu si edhe format e saj pararendëse, kanë dëshmuar se kanë qenë plotësisht utopike, në atë masë që kanë dashur t’i imponojnë racës njerëzore moskomunikimin total ndërmjet pjesëtarëve të saj. Dëshira e popujve dhe e kulturave për të komunikuar kanë ngadhnjyer pashmangshmërisht mbi idetë e ndarjes, përplasjes, konfrontimit. Ka qenë vetëm çështje kohe: shkëmbimet njerëzore kanë lulëzuar pikërisht mbi gërmadhat me tulla të thyera, tela të shtrembëruara, hekura të ndryshkur, ideologji të mykyra, nostalgji luftarake, armiqësi iluzore.

Asnjë perde apo mur ndarës nuk mund të konceptohet pa viktima. Ato ngrihen pikërisht mbi efektin terrorizues të hijes që krijojnë; hije sa frikësuese aq edhe mortndjellëse, sepse kapërcimi i ndarjeve nuk është thjesht dëshirë, por domosdoshmëri.

Viktima më e parë e ndarjes ka qenë (dhe është) komunikimi fizik i njerëzve, lëvizja e tyre e lirë. Kështu ndodhi në Shqipërinë e pasluftës, kur kufijtë u mbyllën arbitrarisht dhe u ndalua për arsye ideologjike çdo ikje e lirë nga vendi. Dukuria e emigracionit u reprimua në mënyrë artificiale, duke i detyruar njerëzit të vegjetonin në një “tenxhere me presion” pa kurrfarë valvule. Plasja ndodhi në vitet ’90 kur u vërtetua përfundimisht se idetë perëndimore kishin depërtuar fatalisht, pavarësisht nga perdja e hekurt, bunkerizimi i kufijve dhe lufta donkishoteste kundër antenave dhe librave të ndaluar.

Barkat, trapet, kamardaret e Saurrelave, njerëzit me not nëpër liqene e detra kufitare, ishin – ashtu si çurgjet paralajmëruese në të çarat e digës – pararendësit e anijeve të emigrantëve të eksodeve. Ata që kaluan detin Adriatik dhe kufirin grek ishin njerëz të robëruar që kërkonin të lëviznin e të jetonin në liri. Askush deri më sot nuk ka bërë ndonjë statistikë të plotë, se sa prej tyre humbën jetën gjatë “tentativës për arratisje”, sa prej tyre u zhdukën në ujërat e thella të detit dhe sa prej tyre u varrosën nëpër malet e kodrat kufitare. Askush nuk do jetë në gjendje të na thotë ndonjëherë se sa “Lul Mazrekë” ka patur Shqipëria dhe sa kanë patur fatin e keq të pësojnë fundin, edhe pse simbolik, të personazhit kadarejan.

Arsyet konkrete të emigrimit janë të shumta, por mund të përmblidhen kështu: njerëzit emigrojnë sepse duan një të ardhme tjetër. Kjo është arsyeja me “A” të madhe, e njëjta “A” e së ardhmes së dëshiruar. A nuk ishte vallë kjo dëshirë në bazë të kapërcimit të kangjellave të Ambasadave, të odisesë së eksodeve, të aventurës me peskarexhë, të sfidës me gomone, të kalimit të kufirit? A nuk e justifikon kjo dëshirë për të ardhme, guximin e çartur të sfidimit të dallgëve të 9 janarit? A nuk është kjo përgjigje e vetme e cinizmit të politikës, indiferencës së opinionit, retorikës së mediave?

Të luftosh ose të dënosh ata që duan të pasurohen në kurriz të njerëzve që dëshpërimisht kërkojnë të ardhmen është diçka elementare, deri dhe banale. Të ndëshkosh ashpër ata që rrezikojnë jetën e njerëzve, të cilët shpresojnë në një të ardhme më të mirë, përbën detyrim fillestar për çdo shoqëri. E megjithatë kjo luftë ndaj skafistëve, ndaj atyre që figurativisht janë quajtur “karontë”, është shndërruar në një objektiv përfundimtar dhe pothuajse të vetëm. Mirëpo qënia e Karontit, si në mitologji ashtu edhe në simbolikën e sotme, varet vetëm nga ekzistenca e dy botëve: e të gjallëve dhe e të vdekurve. Karonti nuk do të kishte ekzistuar, as dje as sot, sikur të mos ekzistonte bota e përtejme, atje ku plaku hijerëndë, me barkën e tij të vjetër, përcillte shpirtërat njerëzore. Me fjalë të tjera, përderisa do kemi një hendek kaq të madh (ose i perceptuar si i tillë) midis realitetit shqiptar dhe atij perëndimor, do kemi gjithnjë njerëz që do e marrin detin në këmbë; dhe karontët e pashpirt mund të shfaqen rishtaz me timon makine në duar, me vula pasaportash të falsifikuara, ose me nota verbale kinse zyrtare.

Nga ky këndvështrim operacioni “rrjeta e hekurt”, që qeveria shqiptare ndërmori kundër trafiqeve pas tragjedisë së 9 janarit, nuk është tjetër veçse materializimi i perdes së dikurshme; së pari, sepse “rrjeta”, si fjalë dhe metaforë, sidomos kur ndiqet nga cilësori “i hekurt”, evokon jo vetëm rrjetën që kap (peshq ose njerëz), por edhe rrjetën që ndan, atë të kampeve të përqëndrimit, të burgut, të zonës ushtarake, të stadiumit, të fushës së aviacionit, etj.; së dyti, sepse operacioni lindi në vazhdën e emocionit kolektiv për humbjen e jetës së shumë bashkëatdhetarëve dhe nën presionin opozitar e publik, çka hedh hije dyshimi për një dozë të mundshme demagogjie të kësaj mase; së treti, rrjeta e hekurt paraqitet si “ilaçi” kryesor i emigracionit të paligjshëm, ndërkohë që duhej të konfigurohej si një masë dytësore brenda një kuadri operacionesh që synojnë rrëzimin e mureve, perdeve, rrjetave të ndarjes dhe jo blindimin e tyre me çelik; së katërti, sepse nga rënia e Murit të Berlinit e këtej lëvizja e lirë e njerëzve është parë vetëm me syrin e policit, por një dukuri e tillë si emigracioni, në botën tonë të globalizuar, nuk mund të menaxhohet thjesht me kontrolle dhe represion, por me politika të njëmendta zhvillimi, për të mbushur hendekun e lartpërmendur.

Përsa i përket mureve, duhet thënë se mosekzistenca e tyre është po aq utopi sa absolutizimi i tyre.
Një mur i tejdukshëm, i kalueshëm, i lirë, një mur me porta, dyer, dritare, ura, etj. dallohet rrënjësisht nga një mur monolit, i pakapërcyeshëm, një mur i ruajtur rreptësisht, me dyer të blinduara metali, me dritare të errëta nga perdet e rënda, me ura të ngritura o të rrënuara. Në këmbët e këtij të fundit, fatkeqësisht, do dergjen gjithnjë njerëz të pafajshëm, së bashku me ëndrrat e tyre përbri.