Pluralizmi politik, mbërritur vrullshëm në fillimvitet '90, e gjeti Shqipërinë pa një kulturë të vërtetë proteste. Gati pesë dekada totalitarizëm ishin mëse të mjaftueshme për ta shkretinuar kulturën e protestës deri në rrënjë dhe për ta damkosur së fundi politikisht duke e syrgjynosur në faqet e teksteve historike. Fotografitë e pakta të shqiptarëve nëpër demonstrata kundër pushtimit fashist do të mbeteshin reliket e fundit bardhë e zi të ikonografisë së indinjatës kolektive shqiptare. Lipsej të binte muri i Berlinit dhe më pas regjimi stalinisto-enverian, që shqiptarët ta shikonin veten me ngjyra në një protestë kolektive. Përndryshe, turmat që qarkullonin në Shqipërinë diktatoriale kishin vetëm karakter festivo-përkujtimor dhe nuk kishin të bënin asfare me protestat e mirëfillta.

Pra nuk është për t'u habitur që, gjatë viteve të demokracisë, lavjerrësi i protestës shqiptare të jetë luhatur parregullsisht midis trajtave më të skajshme të tij: nga indiferenca deri tek rebelimi. Megjithatë, kohët e fundit shprehjet e protestës kolektive kanë prekur vlera normale dhe duket sikur ato po e gjejnë vetveten (edhe pse mes shumë vështirësish) në kornizën e sistemit demokratik. Mirëpo jemi ende në fillesat e një kulture të re, të brishtë pse pa një prapatokë domethënëse, edhe në kuadrin e një kulture politike të përgjithshme.

Gjatë viteve të Luftës së Ftohtë, ndërsa shqiptarëve u buhaviteshin duart nga duartrokitjet nëpër plenume, kongrese, manifestime dhe u mpiheshin këmbët nëpër parada e aksione, në Evropën demokratike u zhvillua një qëndrim tjetër ndaj tribunave, të cilat ngriheshin për të shprehur indinjatën qytetare ndaj pushtetit dhe jo për t'i adhuruar figurat e tij.

Në Evropë kultura e protestës u konsolidua në fundvitet ‘60 dhe u zhvillua në vitet '70 e '80, kur e gjithë shoqëria u përfshi nga shprehjet masive dhe të shumëllojshme të pakënaqësisë nga një sërë kategorish sociale: duke filluar nga organizatat sindikale deri tek grupet antikonformiste të "hippies", nga sheshet e kryeqyteteve deri në koncertin e Woodstock-ut.

Nga pikëpamja përmasore dhe intensive nuk mund të bëhet ndonjë përqasje e arsyeshme me protestat e fundit në Shqipëri, ashtu siç nuk mund të krahasohet thelbi dhe motivimi i tyre. Kultura e protestës që lulëzoi në botën perëndimore përfshiu kryesisht botën rinore. Si në Evropë ashtu edhe në Amerikë, të rinjtë e shprehën indinjatën e tyre me qëndrime provokatore, rebeluese dhe antikonformiste. Mirëpo djelmoshat e "Angry Young Men", që lindën si grup në Angli andej nga fundi i viteve '50, nuk kanë gjë të përbashkët me protestuesit e sotëm shqiptarë, pavarësisht nga mosha e tyre po aq e re. Të parët shpreheshin në mënyrë transgresive kundër një tradite konservatore, ku pushteti bënte pjesë por nuk ishte kundërshtari i vetëm, kurse të dytët kanë në shënjestër vetëm pushtetin politik, i cili mbetet pika e vetme e referimit edhe kur trajtohen disa dukuri negative të shoqërisë aktuale shqiptare.

Edhe të rinjtë e "Beat generation", që elektrizuan Amerikën e viteve '50, promovuan një protestë me karakter socioekzistencial, kundër një shoqërie që po binte pre e disa plagëve të rënda të kapitalizmit si konsumizmi, konservatorizmi, etj. Kultura e protestës në shoqëritë perëndimore u mbrujt më pas edhe nëpër sheshet e qyteteve, që gumëzhinin nga protestuesit kundër dukurive me natyrë shoqërore si racizmi, maskilizmi, konservatorizmi, obskurantizmi.

Paralelizmi me kulturën e protestës së sotme shqiptare, që shprehet në sheshin Skënderbej apo para shkallëve të Kryeministrisë, nxjerr një pah elementin e përbashkët të kundërshtimit të mirëfilltë. Ky element ka qenë karakterizues i protestave fillestare në Evropë dhe i ka shoqëruar ato deri më sot, edhe pse kultura aktuale evropiane në këtë fushë paraqitet më e pasur, sepse pati kohë të përfitonte nga gabimet e protestave fillestare.

Sheshet e qyteteve shqiptare, por edhe vendet e tjera ku ushtrohet debati publik, nga ekranet deri edhe te kafenetë, përshkohen kryesisht nga kundërshtimi i thjeshtë dhe kryesisht ndaj pushtetit. Ka vetëm një fjalë që e përmbledh indinjatën dhe emocionet kolektive shqiptare: fjala "mjaft". Dhe nuk është rastësi që përkon me emrin e lëvizjes së njohur shqiptare.

Natyrisht, kultura e protestës, e kundërshtimit, është e rëndësishme, madje jetike për demokracinë. Në këtë prizëm dalja në shesh e të rinjve simpatikë të "Mjaft"-it, të shoqërisë civile apo të vetë opozitës, janë shumë të vyeshme, por absolutisht të pamjaftueshme, veçanërisht për një pushtet disi shurdh ndaj zërit të qytetarëve të vet. Hendikapi i tyre qëndron në mungesën e alternativave, e propozimeve e kundërpropozimeve. T'i thuash "boll" qeverisë nuk mjafton. Parrullat-batuta që hidhen, qofshin të athta apo me kripë, banale apo gjeniale, gri apo shumëngjyrëshe, nuk dalin dot nga qerthulli i kundërshtimit, i një JO-je pa shpjegime dhe rrugëzgjidhje.

Jeta politike shqiptare ofron me dhjetëra shembuj. Edhe protesta kundër impiantit të plehrave në Kashar – sa i ligjshëm aq dhe i drejtë – , sidomos në fillesat e saj, mbeti në cektinat kundërshtuese dhe retorike. Zëri i specialistëve nuk u dëgjua as brenda korit të "Jo"-ve. Ende sot nuk më duket se shoqëria civile ka ofruar alternativa të plota e bindëse ndaj propozimit qeveritar lidhur me një problem shumë konkret të qytetarëve shqiptarë. Argumentat që trajtojnë rrezikun e këtij impianti dhe që e kundërshtojnë ndërtimin e tij, anipse bindëse, nuk e zgjidhin çështjen e përpunimit të plehrave.

Gjithashtu, protestat plateale kundër "First Lady"-it shqiptare, nuk sollën ndonjë propozim konkret për konceptimin e institucioneve demokratike dhe as për domethënien e kulturës "pop" që po orvatet t'i ngërthejë publikun dhe mediat shqiptare.

Nga ana tjetër, pas perdes së shprehjeve më teatrale të kundërshtimit fshihet rreziku i imunizimit ndaj kësaj proteste. Sepse karnevalizimi i protestës dhe tallja e pushtetit, përveç anëve pozitive, përmban edhe riskun e shndërrimit të përqeshjes në ushqim për riprodhimin e tij (të pushtetit), ashtu siç ndodhte në mesjetë, kur "liria" (përjashtimi) njëditore ose njëjavore për të qesëndisur hierarkinë ekzistuese në të vërtetë konfirmonte "rendin" e përhershëm. Që indinjata kolektive shqiptare të dalë nga kafenetë e egoizmit dhe të indiferencës, që të dalë nga labirinti cfilitës i mbijetesës, duhet shkuar përtej protestave karnevaleske, efektit spektaktolar, retorikës dylekëshe, duke i afruar asaj arsyet e dështimit të pushtetit, qeverisë, klasës drejtuese dhe zgjidhjet alternative konkrete për problemet po aq konkrete.

Kjo strategji e re e shoqërisë civile, por edhe e forcave të tjera që janë për përparimin e shoqërisë shqiptare, përfshi opozitën, do ta mënjanojë rrezikun që kultura e "jo"-së, e kundërshtimit të thjeshtë, e mjaftizmit – për fat të mirë ende në embrion – të depozitohet përfundimisht në vetëdijen shqiptare e/o të kthehet në alibi për ata që synojnë të tjera objektiva.

Përndryshe, efekti eroziv i mjaftizmit, sidomos përballë një qeverie që ngjason më shumë me një mur gome, do të ndihet si nga protesta vetë (sepse inflacionohet, delegjitimohet e instrumentalizohet lehtë), ashtu edhe nga besimi në të ardhmen, besim për të cilin shqiptarët kanë sot nevojë më shumë se çdo gjë tjetër.